De HGR-rapporten over sociale-media-ellende

De discussie over het al dan niet verbieden van sociale media tot 16 jaar, zoals dat al is ingevoerd in Australië was al een tijdje bezig, met diverse berichten in de media, in april '25 ; zie Sociale-mediaverbod. In diezelfde periode vroeg Vooruit-minister Vandenbroucke de Hoge Gezondheidsraad (HGR) om een rapport over de effecten van het gebruik van schermen en sociale media op jongeren. Dat rapport was klaar op 24-11-2025, en heeft op zijn beurt één en ander teweeggebracht in de media; zie Sociale-mediaverbod (2). De HGR blijkt echter geen voorstander te zijn van een verbod; meteen koren op de molen van andere tegenstanders, zoals Vlaams Minister van Media Cieltje Van Achter (N-VA), die al op 12-12-2025 een actieplan 'Veilig online' voorlegde (zij was er dus als de kippen bij :-)(of had ze voorkennis…?).

Maar wat staat nu eigenlijk in dat rapport van de HGR? En in het actieplan van Van Achter? En waarom is er een volledig rapport van 141 pagina's in het Engels, en een 'samenvatting' van 23 pagina's in het Nederlands? En een actieplan van 28? De teksten zijn zodanig lang dat geen werkend mens die gaat lezen, wat de deur open zet voor opinies in alle soorten en maten. Een vergelijking is dan ook nauwelijks doenbaar. Maar hé, misschien kunnen we daar AI voor gebruiken? :-(

Dit zijn de bronnen:
– HGR, volledig rapport, Engelstalig (141 p.)
– HGR, Nederlandstalige samenvatting (23 p.)
– Van Achter, actieplan 'Veilig Online' (28 p.)
Deze rapporten zijn online toegankelijk voor iedereen. De HGR heeft daarnaast enkele webpagina's met samenvattingen. In de teksten hieronder staat brontekst in schuinschrift, klein groen is mijn commentaar, vet groen (behalve titels) zijn koppelingen naar achtergrondinformatie. In het overzicht hieronder leidt elke titel naar de overeenkomende sectie, en koppelingen in de titels in sommige secties leiden naar het bronartikel.

1 – De effecten van het gebruik van schermen en sociale media op jongeren – Zeer korte webpagina van de HGR, nauwelijks enkele paragrafen lang; voor wie denkt echt geen tijd te hebben. De tekst is té gecondenseerd voor een bespreking.

2 – De Hoge Gezondheidsraad roept op tot een betere bescherming van jongeren bij het gebruik van schermen en in het bijzonder sociale media – Andere webpagina van de HGR. Een meer uitgebreid overzicht van de belangrijkste elementen van de problematiek, met commentaar (zo neutraal mogelijk, zoals gebruikelijk :-).

3 – De samenvatting uit het volledige Engelstalige rapport, vertaald – Louter ter info. De inhoud komt overeen met andere versies (zie secties 2 en 4), vandaar geen filering.
De tekst is vertaald met AI, maar dat is niet nieuw. Google Translate (met een lange lijst van beschikbare talen, inclusief Limburgs :-) bestaat al sinds 2006, aanvankelijk met statistische machinevertaling, sinds 2016 met neurale machinevertaling, wat de kwaliteit sterk verbeterde (ook DeepL, uit 2017 (en met meer respect voor privacy)  is daarop gebaseerd). Het verschil is interessant: het 'neuraal' systeem (hoewel nog steeds met een probabilistische uitkomst) vormde de basis voor de ontwikkeling van ChatGPT en co, op de markt sinds 2022. Voor alle duidelijkheid: ook AI-vertalingen, al lijken ze goed, kijk je best na als ze goed moeten zijn. 

4 – Van wetenschappelijk rapport tot politieke beslissing – Argumenten voor en tegen de beslissing van de regering om geen verbod in te stellen, inclusief commentaar.

5 – Vergelijking van de HGR-rapporten – Voor wie twijfelt tussen het volledige rapport (141 p.) en de samenvatting (23 p.): ze hebben een verschillend doel. Geen commentaar toegevoegd. De vergelijking komt van Gen-AI, dus voorzichtig met de details… Voor de vluggerds: langs hier kan je dadelijk naar de samenvatting en conclusie.

6 – Inhoudstafel van de samenvatting – De HGR-samenvatting bevat vreemd genoeg geen inhoudstafel, hoewel die wel nuttig kan zijn voor een tekst van 23 pagina's. De inhoudstafel die Copilot produceert kan je inderdaad gebruiken om een selectie te maken in de samenvatting, maar geeft toch ook weer een zicht op de bedenkelijke kwaliteit van Gen-AI-resultaten.

7 – Het Vlaams Actieplan vs. de HGR-samenvatting – Het rapport werd afgewerkt op 24-11-2025, zowat acht maanden na de vraag; het Actieplan is van 12-12-2025, d.i. drie weken later. Heeft het ene het andere beïnvloed?

8 – Actiepunten uit het actieplan – Een indrukwekkend overzicht van de concrete actiepunten met verantwoordelijke minister, timing, doelstelling en indicatoren. Met een kadering.

9 – Is Vlaamse minimumleeftijd van 13 jaar voor sociale media niet vooral symbolisch? – Van de theorie naar de praktijk. In plaats van een verbod in te stellen zet de Vlaamse regering in op mediawijsheid, in samenwerking met haar eigen kenniscentrum Mediawijs (vermoedelijk; dat weet je nooit zeker).  Gaat dat werken? Hun coördinator geeft uitleg. Tussendoor poneer ik een (te?) simpel technisch voorstel; hoe moet niet altijd moeilijk zijn.

---

1 – De effecten van het gebruik van schermen en sociale media op jongeren (webpagina)

Schermen en sociale media zijn niet meer weg te denken uit het leven van kinderen en jongeren. Nochtans kan een overmatig gebruik ervan de gezondheid schaden, zowel op fysiek als mentaal vlak.

Om deze maatschappelijke uitdaging aan te pakken, stelt de Hoge Gezondheidsraad (HGR) aanbevelingen voor die de risico's van scherm- en socialemediagebruik verminderen en tegelijkertijd de potentiële voordelen van digitale technologieën voor kinderen en jongeren behouden

De HGR pleit voor een geïntegreerde aanpak met focus op:

• Preventie en opleiding: verbeteren van toegang tot offline activiteiten, versterken van mediageletterdheid en sociaal-emotionele vaardigheden, opleiden en ondersteunen van ouders, onderwijs- en gezondheidszorgprofessional
•  Ondersteuning en opsporing: versterken van preventie- en ondersteuningsdiensten, integreren van een beoordeling van schermblootstelling in gezondheidscontroles
• Regulering: verzekeren van een verantwoordingsplicht van platformen door middel van transparantie in algoritmes, "safety by design"-principes en strenger toezicht op content
• Onderzoek en governance: oprichten van een onafhankelijk auditcentrum

---

2 – De Hoge Gezondheidsraad roept op tot een betere bescherming van jongeren bij het gebruik van schermen en in het bijzonder sociale media (webpagina)

---

3 – Samenvatting van het Engelstalige rapport

In april 2025 gaf federaal minister van Volksgezondheid Frank Vandenbroucke de Hoge Gezondheidsraad (HGR) de opdracht om de impact van scherm- en socialemediagebruik bij jongeren te beoordelen en aanbevelingen te formuleren voor de federale regering. Dit initiatief sluit aan bij inspanningen die reeds worden geleverd op het niveau van de deelstaten en binnen de bredere Europese context.

Om deze opdracht uit te voeren, werd een ad-hoc multidisciplinaire werkgroep opgericht. Haar werk was gebaseerd op een uitgebreide literatuurstudie, waarbij deels de GRADE-methodologie werd toegepast, met bijzondere aandacht voor recente studies, kwalitatief onderzoek en kwetsbare bevolkingsgroepen.

Het gebruik van schermen en sociale media is alomtegenwoordig geworden in het leven van jongeren. Het maatschappelijk middenveld en de overheid besteden steeds meer aandacht aan de mogelijke negatieve effecten van schermen en sociale media. Deze toegenomen bezorgdheid biedt een kans voor empirisch onderbouwde en evenwichtige beleidsmaatregelen die gericht zijn op het bevorderen van veilig en gezond gebruik van schermen en sociale media. De HGR benadrukt dat overheidsbeleid gebaseerd moet zijn op wetenschappelijk bewijs in plaats van op mythes of morele paniek. Onvoldoende onderbouwde maatregelen lopen het risico ineffectief of zelfs contraproductief te zijn.

De effecten van scherm- en socialemediagebruik zijn over het algemeen mild tot matig, en sterk afhankelijk van de context. Hoewel schermtijd een meer vaststaand effect heeft op somatische gezondheidsproblemen zoals slaap- of gezichtsproblemen, is de relatie tussen schermtijd en geestelijke gezondheid complex en leent deze zich niet voor eenvoudige causale conclusies.

Gedocumenteerde fysieke risico's zijn onder meer slaapstoornissen, vermoeide ogen en bijziendheid, en een zittend levenspatroon. Er zijn ook verbanden vastgesteld tussen overmatig schermgebruik en ontwikkelingsachterstanden op motorisch, taal- en cognitief gebied, hoewel bepaalde educatieve inhoud gunstige effecten kan hebben bij goed toezicht.

De impact op de geestelijke gezondheid hangt meer af van de aard van de inhoud, de platformarchitectuur, de gebruikscontext en individuele kenmerken dan van de blootstellingstijd alleen. Bepaalde praktijken kunnen creativiteit, sociale verbondenheid en leren bevorderen. Andere – met name passieve en langdurige blootstelling aan schadelijke inhoud – worden in verband gebracht met negatieve gevolgen zoals angst, depressie, ontevredenheid over het lichaam en slaapstoornissen. Jonge kinderen en adolescenten zijn bijzonder kwetsbaar. Belangrijk is dat de recente verslechtering van de geestelijke gezondheid onder jongeren niet uitsluitend aan digitale media kan worden toegeschreven. Het is een multifactorieel vraagstuk, waarbij academische druk, armoede en sociale ongelijkheid vaak een grotere rol spelen. De effecten van blootstelling aan media zijn over het algemeen van kleine tot matige omvang.

Belangrijke psychosociale risico's zijn onder meer cyberpesten, sexting, grooming en blootstelling aan schadelijke inhoud, zoals geïdealiseerde lichaamsbeelden, risicovolle uitdagingen, geweld en eetstoornissen. Verslavend gedrag is ook een punt van zorg.

De aanbevelingen van de SHC zijn gebaseerd op een geïntegreerde, multisectorale aanpak en het principe van gedeelde verantwoordelijkheid:
– Preventie en voorlichting: versterk mediageletterdheid en sociaal-emotionele voorlichting, train ouders en professionals (leraren, opvoeders), lanceer gerichte bewustmakingscampagnes en bevorder zinvolle offline alternatieven en leeftijdsgeschikt schermgebruik op scholen.
– Regelgeving: houd platforms verantwoordelijk door te zorgen voor transparantie van algoritmen, 'safety-by-design'-principes en strengere inhoudsmoderatie. Versterk de bescherming van minderjarigen in overeenstemming met Europese richtlijnen.
– Ondersteuning en opsporing: Versterk en ontwikkel toegankelijke ondersteuningsdiensten zoals hulplijnen en training voor gezondheidsprofessionals. Integreer beoordelingen van schermtijd in routinecontroles.
– Onderzoek en governance: Richt een nationaal observatorium voor digitale gezondheid op, versnel interdisciplinair onderzoek en anticipeer op de effecten van opkomende technologieën zoals kunstmatige intelligentie.

De kwestie van het vaststellen van een wettelijke minimumleeftijd voor het gebruik van smartphones en sociale media blijft omstreden. Een meerderheid van de deskundigen is geen voorstander van een algemeen verbod op smartphones vóór de leeftijd van 13 jaar, onder verwijzing naar onvoldoende wetenschappelijk bewijs en praktische uitdagingen. De meesten zijn echter wel voorstander van beperkingen op het gebruik van sociale media vóór de leeftijd van 13 jaar, waarbij zij zich beroepen op het voorzorgsbeginsel. Tegenstanders van dergelijke beperkingen wijzen op mogelijk nog problematischer onbedoelde gevolgen, handhavingsproblemen en de noodzaak van gerichte regelgeving in plaats van algemene verboden. Alle deskundigen zijn het eens over de noodzaak van een alomvattende en geleidelijke aanpak. In dit verband is het raadzaam om schermtijd vóór de leeftijd van 24 maanden te beperken en sociale media geleidelijk te introduceren – bij voorkeur niet vóór de leeftijd van 13 jaar – binnen een begeleidend en educatief kader.

Tot slot benadrukt de Hoge Gezondheidsraad dat schermgebruik deel uitmaakt van een bredere maatschappelijke uitdaging op het snijvlak van geestelijke gezondheid, sociale ongelijkheid en een snel evoluerend digitaal landschap. Geïsoleerde maatregelen, zoals leeftijdsbeperkingen, volstaan niet. Alleen een gecoördineerde combinatie van educatieve, preventieve, regelgevende en ondersteunende strategieën kan de risico's effectief beperken en tegelijkertijd de potentiële voordelen van digitale technologieën voor jongeren behouden.

---

4 – Van wetenschappelijk rapport tot politieke beslissing

Ik herhaal nog maar eens: Gen-AI tools zijn inherent onbetrouwbaar. Als ik een samenvatting of vergelijking zou moeten maken die goed genoeg is om aan anderen door te geven (maar dat hoeft gelukkig niet :-) zou ik geen AI gebruiken. Wat ik nu wil is een beter idee krijgen van de inhoud van de drie documenten; Copilot kan mij dat geven, ook al houd ik rekening met de beperkte betrouwbaarheid. Bovendien kan ik zonder veel risico commentaar geven op de beslissing van de regering en de bronnen daarvoor, door de antwoorden van Copilot te fileren. De kwaliteit van het antwoord op zich is daarbij niet kritisch.

De vraag aan Copilot

Hoewel meerdere politieke en maatschappelijke partijen pleiten voor een verbod op sociale media tot 15 jaar, heeft de regering op basis van de rapporten van de Hoge Gezondheidsraad beslist geen verbod op te leggen, maar 'in te zetten' op mediawijsheid. Beschrijf welke bevindingen uit de rapporten de juistheid van deze beslissing bevestigen respectievelijk tegenspreken.

Het antwoord van Copilot

Kernantwoord: De rapporten van de Hoge Gezondheidsraad (HGR) ondersteunen de beslissing van de regering om geen wettelijk verbod op sociale media tot 15 jaar in te voeren, omdat het wetenschappelijk bewijs onzeker, heterogeen en contextafhankelijk is, en omdat een verbod praktisch moeilijk afdwingbaar is en onbedoelde neveneffecten kan hebben. Tegelijk tonen de rapporten ook reële risico's die pleiten voor strengere regulering en begeleiding, waardoor sommige bevindingen wél gebruikt kunnen worden om een verbod te verdedigen. Redelijk goede samenvatting.

Hieronder vind je een gestructureerde analyse.

Bevindingen die de beslissing tegen een verbod bevestigen

1. Gebrek aan solide wetenschappelijk bewijs voor een verbod

• De HGR stelt expliciet dat het bewijs rond schadelijke effecten van sociale media dubbelzinnig is en vaak niet causaal. De samenleving heeft wel de pech dat de politiek nastreeft om 'evidence-based' beslissingen te nemen, als de 'wetenschap' er niet in slaagt om de evidente nadelen van sociale media aan te tonen. Overigens, 'dubbelzinnig' verwijst ondubbelzinnig naar basale fouten, doorgaans gebrekkige aspectscheidingen, en 'niet causaal' betekent dat ofwel belangrijke invloedsfactoren uit het onderzoek zijn weggelaten, ofwel onbelangrijke zijn toegevoegd, of beide.
• Effectgroottes zijn doorgaans klein tot matig, en sterk afhankelijk van inhoud, context en individuele kenmerken, niet van schermtijd op zich. Dit komt erop neer dat individuele gebruikers van sociale media zeer verschillende gebruikspatronen vertonen, en op zeer verschillende manieren reageren op triggers; de variatie van de individuele beleving. Wat op zich weer geen reden is om de kwalijke invloeden dan maar te negeren; het argument van de individuele beleving wordt echter regelmatig gebruikt om niets doen te verantwoorden, in allerlei contexten.
• De HGR benadrukt dat de huidige literatuur methodologisch beperkt is (veel cross-sectionele studies (weinig gericht op deze onderzoeksvraag), heterogene definities (vlag-en-ladingproblemen!), snel evoluerende technologie (traagheid van onderzoeken)).

Dit ondersteunt het regeringsstandpunt dat een verbod wetenschappelijk niet te rechtvaardigen is. (1) Let even op: de hele samenleving ziet dat er een probleem is met jongeren en sociale media, maar de wetenschap slaagt er niet in om dat te duiden, waarop de politiek besluit dat een verbod niet wetenschappelijk verantwoord is. Ja, en dan? Dat beslissingen wetenschappelijk moeten onderbouwd worden is een rem op de effectiviteit van de overheid. Enerzijds steunt de overheid op een pilaar die zelf niet altijd objectief is, en mogelijk zelfs politiek wordt beïnvloed (en wie nu het hardst steigert moet misschien het eerst aan de tand gevoeld worden); anderzijds leidt de wetenschap dikwijls naar genuanceerde conclusies, die door de politiek dan weer selectief kunnen gebruikt worden, zoals ook hier is gebeurd. En als een rapport de politiek niet zint, komt steevast het primaat van de politiek naar boven. Maar ook deze discussie is weer een gevolg van het ongemoeid laten van voor de samenleving schadelijke krachten op sociale media. Of het nu een verbod is, of opleiding tot mediawijsheid, het is altijd symptoombestrijding. (2) We hebben het over het probleem van jongeren met sociale media, maar dat probleem stelt zich evengoed bij volwassenen. Heeft het eigenlijk wel zin om te debatteren over maatregelen om jongeren te beschermen, als we de kwalijke effecten bij volwassenen niet durven bespreken?

2. Digitale media hebben ook duidelijke voordelen

• Sociale media kunnen sociale verbondenheid, zelfexpressie, creativiteit, educatie en toegang tot mentale gezondheidszorg bevorderen. (1) Er zijn nog andere kanalen die dat 'kunnen', zoals de Vlaamse Jeugdzorg. Ook hier echter een basale fout, nl. parallelle processen: als er verschillende kanalen zijn langs waar eenzelfde zorg wordt verleend, dan werkt geen van die kanalen ooit echt goed. (2) Toegang tot mentale gezondheidszorg? Welke dan? Dat sociale media zouden verwijzen naar de reguliere mentale gezondheidszorg lijkt mij straf. Dan krijg je nog eerder een fake filmpje van een uroloog die een voedingssupplement aanraadt tegen prostaatkanker. (3) Sociale media vormen net een bron van mentale problemen. (4) Sociale media staan op geen enkele manier onder controle van de overheid. 'Controle' lijkt hier een vieze term, maar het gaat om wederzijdse processen: (a) een overheid kan desnoods ingrijpen in jeugdzorg als die niet goed werkt, maar niet in oncontroleerbare sociale media, en (b) het is moeilijk voor betrokken hulpverleners om zelf iets te leren of af te leiden uit sociale media.
• Vooral voor kwetsbare jongeren kan online hulpverlening laagdrempelig en vertrouwelijk zijn. (1) AI-chatbots worden al gebruikt door jongeren met mentale problemen. Enkele elementen van de problematiek vind je bij VRT NWS. (2) Laten we de geldhongerige techsector een maatschappelijk probleem met kwetsbare jongeren oplossen?
• Een verbod zou deze voordelen wegnemen, wat de HGR expliciet als risico benoemt. (1) Misschien is het zelfs net als gevolg van sociale-mediagebruik dat zoveel jongeren kwetsbaar zijn. (2) Waar waren die allemaal, enkel decennia geleden?

Een verbod zou ook positieve functies blokkeren, wat pleit voor een evenwichtige aanpak. (1) Rare bewering: evenwicht van wat? Positieve tegen negatieve functies? Alsof die negatieve functies daar moeten zijn… Positieve functies zijn evengoed mogelijk zonder de negatieve. Waarom zou de (Europese) overheid trouwens niet zelf kunnen zorgen voor veilige sociale media? Dat zou allicht minder kosten dan de huidige scheve toestand proberen recht te trekken. In het huidige anti-VS klimaat moet dat toch lukken? (2) Het pleidooi voor een 'evenwichtige' aanpak betekent dat negatief tegen positief wordt afgewogen. Maar dat is zinloos. Negatief laat zich niet opheffen door positief; de spanning wordt alleen groter, en als je niet oplet krijg je vonken. In dat opzicht is de maatschappij vergelijkbaar met de natuur. Iets negatief verwijderen (of minstens verbieden) is altijd een betere methode.

3. Risico's hangen af van inhoud en context, niet van het medium zelf

• De HGR stelt dat niet het toestel (de smartphone) of platform (Facebook, TikTok, …) op zich schadelijk is, maar bepaalde apps, bepaalde inhoud en bepaalde gebruikspatronen. Op het eerste gezicht is het toestel inderdaad niet betrokken in de problematiek. Behalve als je de onderlinge vergelijkingen van nieuwste modellen en de bijbehorende afgunst bekijkt.
• Daarom pleit de HGR voor platformregulering (algoritmes, safety-by-design, moderatie) en mediawijsheid, niet voor een totaalverbod. (1) Hier wordt niets gezegd over het onderwerp van een verbod. In Australië wordt toegang verboden tot Facebook, Instagram, Kick, Reddit, Snapchat, Threads, TikTok, X, YouTube en Twitch. (2) Waarom horen we zo weinig over platformregulering? Minister Matz doet wel een poging.

Dit ondersteunt het regeringsbeleid dat inzet op mediawijsheid en regulering, niet op verbod.

4. Praktische onuitvoerbaarheid van een verbod

• De HGR noemt een verbod moeilijk te handhaven. Klopt. Ook Australië ondervindt weerstand, maar vindt dat geen reden om terug te krabbelen.
• Het kan leiden tot uitwijkgedrag naar minder gereguleerde platforms. Zoals chatkanalen bij video games. Is iets van, maar die zijn er nu immers ook, en waarom zou dat dan nu geen probleem zijn? Lijkt eerder een drogreden.
• Leeftijdsverificatie is technisch en privacyrechtelijk problematisch. (1) Hoezo technisch probleem? Waar zijn de technologische innovaties als je ze nodig hebt? Als het is om geld te verdienen kunnen ze alles. Het is Big Tech dat van leeftijdverificatie een privacyprobleem maakt, om invoering van een verbod te belemmeren. (2) Dat iedereen anoniem en ongehinderd bagger mag spuien op sociale media, daar wordt niets aan gedaan, zelfs niet over gesproken. Kunnen we daar niet mee beginnen?

De regering volgt hiermee de HGR: een verbod is niet realistisch. (1) In Australië blijkbaar wel, in Frankrijk ook. Wie of wat is 'realistisch'? Vlag-en-ladingprobleem. Australië, Brazilië en Indonesië hebben al een verbod tot 16, Frankrijk tot 15. In overweging: Duitsland, Spanje, Groot Brittanië, Ierland, Korea, Nieuw-Zeeland en Portugal tot 16 jaar, Tsjechïë, Denemarken, Griekenland, Italië, Noorwegen, Nederland, Polen, Slovenië, Zweden en Turkije tot 15 jaar, Oostenrijk, Canada en Thailand tot 14 jaar. Voor vanalles en nog wat kijkt België naar het buitenland, maar nu niet…? Zijn wij misschien meer realistisch dan de rest? (2) Meer specifiek over Frankrijk: dat wil een grens tot 15 jaar laten ingaan vanaf het volgend schooljaar (ook het verbod op smartphones zit daarbij), maar de wet is al ongrondwettelijk verklaard omwille van een "te grote inbreuk op de vrijheden van burgers". Zo gaan we er niet geraken. En de N-VA zal lachen. (3) Wel vreemd dat dit aspect niet opduikt in het HGR-rapport, noch in de samenvatting, noch in het volledige rapport. Wat daar wel in staat op p.95 (ontdekt bij nazicht op punt (2)): "A strict ban would not only curtail these opportunities but might even infringe on children's rights to freedom of expression, access to information, and participation in cultural and recreational life, as enshrined in the UN Convention on the Rights of the Child". Alsof sociale media tegenwoordig het enige kanaal vormen voor vrije meningsuiting, toegang tot informatie, en deelname aan cultureel leven en ontspanning… Het is ver gekomen. Wel pech voor de samenleving dat net dát kanaal vol schone schijn en bagger zit. En pech voor alle betere kanalen die impact verliezen.

5. Risico op onbedoelde negatieve effecten

• Een verbod kan leiden tot:
  • stigmatisering van jongeren die wél toegang hebben Huh?
  • verminderde toegang tot online hulpverlening Bij wie eigenlijk? Chatgroepen? Gelijkgestemden? Influencers? Gen-AI, godbetert? Ook weer een probleem van parallelle systemen: als de reguliere hulpverlening in orde is heb je geen oncontroleerbaar alternatief online nodig. Professionelen waarschuwen trouwens regelmatig tegen het gebruik van chatbots voor mentale gezondheidszorg.
  • verplaatsing naar risicovollere, minder gecontroleerde digitale omgevingen Nogmaals dat argument, en dat is ook een reëel probleem. Dit zou inderdaad een argument kunnen zijn tegen een verbod, maar alleen als er werk wordt gemaakt van het alternatief, nl. platformregulering. Bovendien, na een platformregulering krijg je allicht hetzelfde effect: een uitwijking naar niet gereguleerde platformen. Maar dát heb ik nog nergens gelezen. Omgekeerd kunnen we dus zeggen: als er geen platformregulering komt moeten we misschien toch een verbod instellen.

Dit ondersteunt de keuze voor geleidelijke begeleiding i.p.v. verbod. Alleen als je niet verder doordenkt. En 'geleidelijk' dan nog. Tegen dat begeleiding beschikbaar is zijn de gevaren alweer uitgebreid.

Bevindingen die een verbod wél zouden kunnen ondersteunen

Hoewel de HGR geen verbod aanbeveelt, bevat het rapport wel elementen die door voorstanders van een verbod worden aangehaald. Enerzijds, anderzijds. Negatief tegenover positief.

1. Sterke risico's voor jonge kinderen (0–12 jaar)

• Baby's en peuters leren veel minder van schermen (video deficit).
• Passief schermgebruik kan taal-, motorische en cognitieve ontwikkeling schaden.
• Jongere kinderen zijn bijzonder kwetsbaar voor schadelijke inhoud en algoritmische aanbevelingen. Logisch eigenlijk, als je bedenkt dat de hersenen gevormd worden tot in de adolescentie of zo. Tot welke leeftijd de beïnvloeding (te) groot is valt niet exact te bepalen (diverse landen (zie hoger) denken aan een verbod op sociale media tot 14, 15, of 16 jaar), en zal ook verschillen tussen individuen, maar dat schadelijke invloed veel groter is naarmate de leeftijd lager is, da's wel duidelijk. Dus als ze hierboven zeggen dat baby's en peuters minder leren van schermen (omwille van het video deficit), wordt even vergeten dat zij ook veel vatbaarder zijn voor alle invloeden, en dus de nadelen van schermen (zeker mentale, om nog niet te spreken van fysieke) een relatief veel grotere impact hebben op de nog onvoltooide hersenen. Vermits het hier gaat over een verbod tot 15 jaar of zo, hebben we het duidelijk over tieners; de impact van schermen en zelfs sociale media op baby's en kleuters is bijgevolg mogelijk een veel groter probleem. En als je dan ziet hoe ouders gemakkelijk toestemming geven, en ondersteuning van en toezicht op hun kleuters vervangen door schermpjes, dan is het hemeltergend dat het grootste probleem niet eens ter sprake komt.
• De HGR raadt aan geen accounts vóór 13 jaar zonder ouderlijke toestemming. De zin klopt niet helemaal, waardoor de eigenlijke bedoeling verwatert. Trouwens, is 'niet aanraden' hetzelfde als 'afraden' (normaal niet), of wil men hier een positieve formulering ('aanraden') gebruiken omdat een negatieve ('afraden') niet sympathiek overkomt? Op die manier gaan we nooit verlost raken van negativiteit.

Dit kan worden geïnterpreteerd als steun voor een striktere leeftijdsgrens. Geen idee wat dit moet betekenen; vaagheid van Gen-AI… GDPR raadt een leeftijdsgrens van 16 aan, en de lidstaten kunnen die grens verlagen tot 13; België doet dat dus. Er is geen sprake van een striktere leeftijdgrens, eventueel wel van een striktere controle op de leeftijdsgrens.

2. Psychologische risico's bij adolescenten

• Passief scrollen en blootstelling aan ideaalbeelden correleren met:
  • depressieve symptomen Het mechanisme is duidelijk: ideaalbeeld > verwachting > onvermogen > stress > depressie.
  • body image-problemen Onderdeel van het vorige punt. Typische onduidelijkheid van Gen-AI.
  • verhoogde sociale druk Idem.
• Meisjes blijken extra kwetsbaar voor sociale vergelijking.

Voorstanders van een verbod kunnen dit gebruiken om te pleiten voor tijdelijke bescherming. In plaats van een verbod dan? Zijn we alweer compromissen aan het zoeken?

3. Sterke risico's op cyberpesten, sextortion, grooming

• Cyberpesten piekt tussen 12 en 15 jaar. Goede reden om een verbod tot 15 in te stellen. En gaat cyberpesten dan pieken tussen 15 en 18?
• Grooming (bedrog voor sexueel misbruik) treft vooral jongeren ≤12 jaar.
• Deepnudes en beeldgerelateerd misbruik nemen toe.

Dit ondersteunt argumenten dat jongeren tot 15 jaar nog onvoldoende weerbaar zijn. (1) Klopt niet. Er is geen direct verband tussen optredende baggerwerken en weerbaarheid. Misschien zijn jongeren wel onvoldoende weerbaar op die leeftijd, maar dat is geen gevolg van cyberpesten e.d. Typische Gen-AI-fout. (2) Anonimiteit is een dekmantel voor cyberpesten; kunnen we niks doen aan die anonimiteit? Cyberpesten aanpakken is symptoombestrijding.

4. Verslavingsbevorderende ontwerpmechanismen

• Oneindig scrollen, likes, notificaties en gepersonaliseerde feeds verhogen risico op problematisch gebruik.
• De HGR noemt deze mechanismen expliciet als gezondheidsrisico.

Dit kan worden aangegrepen om te pleiten voor tijdelijke onthouding tot 15 jaar. Uiteraard.

5. Fysieke gezondheidsrisico's

• Overmatig schermgebruik correleert met:
  • slechtere slaap
  • myopie Bijziendheid
  • sedentaire levensstijl Er is al eens iemand gestorven in een gamestoel…
  • obesitasrisico Gekoppeld aan de sedentaire levensstijl.
• Zelfs kleine verminderingen van schermtijd hebben meetbare gezondheidsvoordelen. (1) Dit komt uit de samenvatting, punt 1.4, en wijst op een ineffectieve benadering: in plaats van het meten van de voordelen van kleine verminderingen van schermtijd, zouden we beter kijken naar de nadelen van schermtijd, en die niet als onvermijdelijk beschouwen. Negativiteit verdwijnt niet met een positieve blik. (2) Dergelijke instinkers zijn schering en inslag in allerlei berichten, en zijn zeer moeilijk te ontdekken (ik kom er nu bij toeval op uit door erover te schrijven), maar zijn wel in grote mate bepalend voor opinies.

Dit kan worden gebruikt om een striktere beperking te verdedigen. Beperking van wat? Blijft vaag.

Synthese: waarom de HGR uiteindelijk geen verbod adviseert

De HGR weegt bovenstaande elementen af en komt tot een genuanceerde conclusie:

Factor	Pleit voor verbod	Pleit tegen verbod
Wetenschappelijk bewijs	Onzeker, heterogeen	Geen solide basis voor verbod
Risico's	Reëel, vooral bij jonge kinderen	Afhankelijk van context, niet van medium
Voordelen	—	Belangrijk voor sociale steun en mentale zorg
Praktische haalbaarheid	—	Verbod moeilijk te handhaven
Onbedoelde effecten	—	Verbod kan schade vergroten
Alternatieven	—	Regulering + mediawijsheid effectiever

De HGR kiest daarom voor geleidelijke begeleiding, mediawijsheid, platformregulering en ouderlijke betrokkenheid, niet voor een wettelijk verbod.

Conclusie

De beslissing van de regering om geen verbod op sociale media tot 15 jaar in te voeren wordt door de HGR-rapporten inhoudelijk ondersteund:

• het bewijs is onvoldoende voor een verbod,
• de risico's zijn contextafhankelijk,
• de voordelen zijn reëel,
• een verbod is moeilijk uitvoerbaar en kan averechts werken.

Tegelijk bevatten de rapporten voldoende aanwijzingen voor reële risico's dat voorstanders van een verbod zich terecht zorgen maken — vooral rond jonge kinderen, kwetsbare groepen, cyberpesten, grooming en verslavingsmechanismen.

De HGR kiest echter voor een multisectorale, geïntegreerde aanpak, waarin mediawijsheid een centrale rol speelt. Wat onvermijdelijk en m.i. onbegrijpelijkerwijze impliceert dat de HGR (de HGR nota bene!) reële risico's niet aanpakt.

(1) Een naar mijn mening onderbelichte factor is het voordeel dat ouders denken te hebben van het sociale-mediagebruik van hun kinderen (zie hoger: sociale verbondenheid, zelfexpressie, creativiteit, educatie en toegang tot mentale gezondheidszorg bevorderen)(waar ik graag bezigheidstherapie aan toevoeg), waardoor ze daar zelf van 'ontlast' worden. Bovendien zijn alle nadelige invloeden van sociale media op kinderen uiteraard ook van toepassing op hun ouders, waardoor die de greep op hun eigen leefwereld (en hun kinderen!) verliezen, mede onder druk van de neoliberale economie die werknemers maximaal belast om efficiëntieredenen. De ouderlijke toestemming van ouders wordt daardoor een farce. (2) Als ik de afwijzing van een verbod vergelijk met de toename van snelheidsbeperkingen in het wegverkeer zie ik grote verschillen: te laks in het ene geval, te streng in het andere (zie De snelheidslimiet en de veiligheidslimiet). Het wegverkeer wordt aan banden gelegd; in het online verkeer mag alles… En dan hebben we het nog niet gehad over de uitbreiding van massasurveillance via ANPR-camera's en online deurbellen. Criminelen online vangen is de droom van veel politiekorpsen; wie haalt het in zijn hoofd om in die omgeving kinderen los te laten?? Recent bericht van OCAD: nihilistisch extremisme neemt toe, en kinderen en jongeren worden online gemanipuleerd; niet voor gevoelige zielen.

---

5 – Vergelijking van de HGR-rapporten

De vraag aan Copilot

De structuur en de lengte van het Engelstalig rapport van de HGR en de Nederlandse vertaling ervan lijken zodanig verschillend dat de vraag rijst waar de verschillen liggen. Vergelijk beide documenten en geef een overzicht van de meest opvallende verschillen. Binnen de twee seconden had ik een uitgebreid antwoord. Verbazend snel. Ik vraag mij af wat dat gekost heeft aan voorbereiding. De belofte van leveranciers om snel te leveren (deze tekst, of Amazon Prime pakketjes e.d.) kost de wereld een hoop energie. Een beetje geduld van de ontvangers zou een verschil maken. Die eeuwige concurrentiestrijd…

In het antwoord hieronder wordt de Nederlandstalige samenvatting een 'executive summary' genoemd. (1) Waarom de term 'managementsamenvatting' niet werd gebruikt is niet meteen duidelijk. (2) Maar. De term 'managementsamenvatting' wijst op de ergerlijke gewoonte van 'management' in het algemeen om omwille van efficiëntie te werken met samenvattingen, waarin belangrijke details en nuances meestal wegvallen. Weer een punt tegen managerialisme. Waarom zouden managers wel een rapport mogen bestellen maar het vervolgens niet moeten lezen? (3) Mogelijk wordt de term 'executive summary' dus gebruikt om te vermijden dan mensen gaan nadenken over de term 'managementsamenvatting'…

Het antwoord van Copilot

---

6 – Inhoudstafel van de samenvatting

Ik liet MS Copilot een inhoudstafel maken voor de Nederlandstalige samenvatting van het HGR-rapport (zie verder), die vreemd genoeg ontbreekt in de tekst. Misschien heeft iemand geoordeeld dat er geen inhoudstafel nodig is omdat het al over een samenvatting gaat, maar in een samenvatting van 23 pagina's kan een selectie nog steeds zinvol zijn. Vandaar. Een analyse van de kwaliteit ligt voor de hand:

• Copilot volgt daarbij de bladnummering van de PDF, en vindt bijgevolg een voorblad, genummerd 0; is OK.
• Bij punt I. wordt de correcte titel vermeld, en worden drie onderliggende punten vermeld, zonder nummer. Die komen overeen met de inhoud van de drie ongenummerde paragrafen in dit deel; goed gedaan, maar dat was niet gevraagd, en niet gebruikelijk voor een inhoudstafel. Streber.
• Ook bij punt II.1 zien we iets gelijkaardigs, maar daar is er zelfs geen direct verband te vinden tussen de opgesomde onderdelen en de tekst. Dit is opnieuw goed geprobeerd als samenvatting, maar deze keer waardeloos als inhoudstafel. Copilot vertoont een eigen idee van wat een inhoudstafel is.
• Bij punt II.2 een variant: de reële onderverdeling in 5 sectoren wordt overgenomen in de inhoudstafel. Beetje evident, maar hier mocht je toch wel paginanummers verwachten; Copilot mag weten waarom die er niet zijn.
• Van de tabel met sleutelwoorden maakt Copilot zelf een item, hoewel die niet als dusdanig in de samenvatting staat. Niet slecht, maar het was niet aan Copilot om de keuze in de samenvatting te corrigeren.
• De overige onderdelen vertonen dezelfde kenmerken: opdeling waar ze niet verwacht wordt, en weglating van paginanummers waar ze eenvoudig te geven zijn.
• Conclusie: een kind van 13 kan het beter. (Groucho Marx zou zeggen: "haal mij een kind van 13!")
• Extraatje: voor de lay-out maakt Gen-AI ook eigen keuzen, maar die kan je uiteraard aanpassen; is hier ook gebeurd. Aan de inhoud heb ik niets gewijzigd.

Voorblad – 0-1

Titel, auteursrechten, referentie, contactgegevens, validatiedatum.

I. Inleiding en vraagstelling – 1-2

• Aanleiding (vraag van minister Vandenbroucke)
• Maatschappelijke context
• Conceptuele en methodologische aandachtspunten

II. Conclusie en aanbevelingen – 2-7

1. Conclusies – 2-4

• Overzicht van wetenschappelijke stand van zaken
• Psychologische, sociale en fysieke effecten
• Risico's per leeftijdsgroep
• Voor- en tegenargumenten rond leeftijdsgrenzen
• Standpunten over smartphoneverbod en sociale‑mediaverbod

2. Aanbevelingen – 4-7

• Overkoepelende aanbevelingen
• Sectorale aanbevelingen:
  – Volksgezondheid
  – Vroege kinderjaren & onderwijs
  – Ouders & gezinnen
  – Media & digitale platformen
  – Onderzoek
• Implementatie en volgende stappen

Sleutelwoorden en MeSH-termen – 7-8

Lijst van trefwoorden en classificaties. MeSH = Medical Subject Headings

III. Methodologie – 8-9

• Samenstelling werkgroep
• Belangenverklaringen
• Literatuurselectie
• Validatieproces

IV. Uitwerking en argumentatie – 9-17

Lijst van afkortingen – 9

1. Stand van de wetenschappelijke kennis – 9-17

• 1.1 Psychologische impact van schermblootstelling
• 1.2 Psychologische impact van inhoud
• 1.3 Gedrags- en contactrisico's (cyberpesten, sexting, deepnudes, grooming)
• 1.4 Fysieke/medische impact van schermblootstelling
• 1.5 Fysieke/medische impact van inhoud
• 1.6 Impact op motorische, cognitieve en taalontwikkeling
• 1.7 Psychopathologie en schermgebruik

2. Openstaande onderzoeksvragen – 17-18

3. Overheidsmaatregelen – 18-20

• 3.1 Europees beleid (DSA, richtlijnen 2025)
• 3.2 Buurlanden (Frankrijk, Nederland, Zweden, Ierland)

Einde samenvatting – 20

---

7 – Het Vlaams Actieplan vs. de HGR-samenvatting

Het HGR-rapport dateert van 24-11-2025, het Actieplan van 12-12-2025, d.i. drie weken later. Heeft het ene het andere beïnvloed? En dan denk ik aan de beide richtingen. De vraag naar het rapport kwam van Frank Vandenbroucke in april '25, de periode waarin een reeks mediaberichten over het onderwerp verscheen; zie Sociale-mediaverbod. In de acht maanden daarna kan er invloed geweest zijn van de politiek op het rapport; dat is uiteraard moeilijk na te gaan, laat staan te bewijzen. Anderzijds komt het mij vreemd voor dat Cieltje Van Achter in drie weken tijd het Actieplan uit de mouw schudt, wat zou betekenen dat haar kabinet parallel met de HGR aan het onderwerp gewerkt heeft, en dan bevat het vooral de beleidslijnen van de minister van media (of haar partij; gezien de particratie). Mogelijk zijn elementen van het HGR-rapport geleidelijk doorgesijpeld naar het actieplan, en anders had men drie weken om het Actieplan bij te schaven. Wat we wel kunnen doen: het HGR-rapport vergelijken met het Actieplan.

Vraag 1 aan Copilot

De minister van cultuur, jeugd en media publiceerde een eigen actieplan. Vergelijk dat met de Nederlandstalige samenvatting. Zijn er opmerkelijke verschillen?

Deze vraag heeft mij uiteindelijk niet veel bijgebracht. Je kan ook dadelijk verder springen naar de meer pertinente vraag 2.

Antwoord 1 van Copilot

Hier is een helder, gestructureerd overzicht van de opmerkelijke verschillen tussen:

• het Vlaams Actieplan "Veilig Online"
• de Nederlandstalige samenvatting van het HGR‑advies

Ik focus uitsluitend op verschillen in inhoud, accenten, reikwijdte en interpretatie, niet op stijl of lengte.

1. Fundamenteel verschil in doel en aard van het document

Vlaams Actieplan (CJM)

• Is een beleidsdocument: concrete acties, timing, indicatoren, budgettaire context, Vlaamse bevoegdheden.
• Vertrekt vanuit een politieke keuze: geen verbod, wel mediawijsheid + handhaving + platformverantwoordelijkheid.
• Gebruikt het HGR‑advies als wetenschappelijke onderbouw, maar maakt eigen beleidsafwegingen.

HGR‑samenvatting

• Is een wetenschappelijk advies: evidence review, risicoanalyse, nuance, voor- en tegenargumenten.
• Formuleert aanbevelingen voor alle beleidsniveaus (federaal, gemeenschappen, EU).
• Neemt geen politieke positie in, maar beschrijft wat wetenschappelijk onderbouwd is en wat niet.

> Dit verklaart al veel verschillen: het actieplan is normatief en uitvoerend; het HGR‑advies is beschrijvend en afwegend.

2. Verschillen in interpretatie van het HGR‑advies

Waar het actieplan het HGR‑advies benadrukt

Het actieplan haalt vooral die elementen aan die het Vlaamse beleid ondersteunen:

• Effecten zijn matig en contextafhankelijk (dus geen harde causaliteit)
• Mediawijsheid en begeleiding zijn cruciaal
• Verbod tot 15 jaar is wetenschappelijk niet onderbouwd
• Leeftijdsverificatie is vaak ineffectief en creëert schijnveiligheid
• Holistische aanpak nodig: preventie, educatie, regulering, onderzoek

Wat het HGR‑advies sterker nuanceert dan het actieplan

Het HGR‑advies bevat elementen die in het actieplan minder prominent of anders worden weergegeven:

• Meerderheid van experten steunt wél een beperking van sociale media vóór 13 jaar (Het actieplan vermeldt dit, maar gebruikt het vooral om het bestaande verbod tot 13 jaar te bevestigen.)
• Voor smartphones is er géén consensus voor een verbod, maar wel duidelijke risico's bij bepaalde gebruiksvormen. (Het actieplan vertaalt dit naar: "een verdergaande verstrenging is niet aan de orde".)
• HGR benadrukt risico's van passief scrollen, algoritmische versterking, sociale vergelijking (Het actieplan noemt deze risico's, maar vooral als argument voor platformverantwoordelijkheid.)
• HGR waarschuwt expliciet voor onbedoelde gevolgen van verboden zoals migratie naar minder gereguleerde platforms, stigmatisering, ongelijkheid. (Het actieplan verwijst hier kort naar, maar minder uitgebreid.)

3. Verschillen in inhoudelijke focus

Vlaams Actieplan

Legt nadruk op:

• Handhaving van bestaande regels (leeftijdsgrens 13 jaar, DSA)
• Platformverantwoordelijkheid (algoritmes, deepfakes, meldknoppen, verslavingsontwerp)
• Mediawijsheid als basiscompetentie
• Concrete acties: 21 acties met indicatoren, partners, timing
• Brede doelgroep: kinderen, jongeren, volwassenen, senioren
• Samenwerking met Vlaamse actoren (Mediawijs, VRT, Jeugdraad, scholen, welzijn, politie)

HGR‑samenvatting

Legt nadruk op:

• Wetenschappelijke nuance: kleine tot matige effecten, afhankelijk van context
• Risico's per leeftijdsgroep (0–2 jaar, 2–6 jaar, kinderen, adolescenten)
• Gedetailleerde risico's: cyberpesten, sexting, grooming, body image, slaap, myopie, cognitieve ontwikkeling
• Voor- en tegenargumenten voor leeftijdsgrenzen
• Aanbevelingen per sector (gezondheidszorg, onderwijs, ouders, platformen, onderzoek)
• Nood aan nationaal plan en onafhankelijk auditcentrum

> Het actieplan is beleidsmatig breed; het HGR‑advies is wetenschappelijk diep.

4. Verschillen in beleidsconclusies

Vlaams Actieplan

• Geen verbod boven 13 jaar
• Striktere handhaving van bestaande leeftijdsgrens
• Geen verdere verstrenging "gelet op het HGR‑advies"
• Focus op mediawijsheid, platformregulering, ouderondersteuning
• Vlaamse bevoegdheden centraal

HGR‑samenvatting

• Beperking van sociale media vóór 13 jaar is wetenschappelijk verdedigbaar
• Verbod op smartphones vóór 13 jaar niet onderbouwd
• Verboden zijn moeilijk te handhaven en kunnen averechts werken
• Nood aan geïntegreerde aanpak op alle niveaus
• Sterke nadruk op socio-economische ongelijkheid en kwetsbare groepen

> Het actieplan gebruikt het HGR‑advies om een beleidskeuze te legitimeren; het HGR‑advies zelf is genuanceerder en soms kritischer.

5. Verschillen in toon en framing

Actieplan

• Normatief, beleidsgericht, actiegericht
• Positieve framing van digitale kansen
• Politiek verantwoordingsdocument
• Sterke nadruk op Vlaamse rol en partners
• Meer aandacht voor maatschappelijke trends (phishing, deepfakes, influencers)

HGR‑samenvatting

• Wetenschappelijk, voorzichtig, genuanceerd
• Waarschuwend voor simplificatie en moral panic
• Sterke nadruk op methodologische beperkingen
• Veel aandacht voor kwetsbare groepen en ongelijkheid
• Geen beleidskeuze, wel afwegingen

6. Conclusie: de meest opvallende verschillen

1. Doel: beleid vs. wetenschap
2. Interpretatie: actieplan selecteert elementen die beleidskeuze ondersteunen; HGR nuanceert breder.
3. Leeftijdsgrenzen: actieplan bevestigt 13 jaar; HGR ziet 13 jaar als minimum maar met nuance en risico's.
4. Risico's: actieplan noemt ze, HGR analyseert ze diep.
5. Aanpak: actieplan = 21 acties; HGR = geïntegreerde nationale strategie.
6. Toon: actieplan is uitvoerend; HGR is beschouwend en voorzichtig.

————————-

Andere formulering

Ik vroeg mij af in welke mate het actieplan de aanbevelingen van het HGR-rapport volgt, en liet daarom Copilot de beide documenten vergelijken. Vraag 1 aan Copilot was echter niet optimaal geformuleerd. Van Achter is tegen een verbod, en verwijst dus graag naar het overeenkomende standpunt van de HGR; dat is begrijpelijk. Ik had het in de inleiding over een eventuele wederzijdse beïnvloeding tussen beide documenten. De drie weken tussen 24-11 en 12-12 waren te weinig om een actieplan uit te werken op basis van het HGR-rapport. In de veronderstelling dat Van Achter in de tijd tussen april en december '25 onafhankelijk van de HGR gewerkt heeft aan het actieplan, mag je aannemen dat het actieplan vooral het standpunt van de regering weergeeft, eerder dan dat van de HGR. Een simpele vergelijking tussen beide documenten zegt daarom weinig. Ik herformuleer de vraag, en geef zonder veel analyse het integrale antwoord, dat die aanname lijkt te bevestigen (voorzichtige formulering).

Vraag 2 aan Copilot

Zijn er belangrijke elementen in het HGR-rapport die door het Actieplan genegeerd worden? Ook hier een doorsteek naar de conclusie, voor de vluggerds.

Antwoord 2 van Copilot

Kernantwoord: Ja — het Vlaamse Actieplan Veilig Online laat een aantal belangrijke elementen uit het HGR‑rapport weg, vooral waar het HGR‑advies kritischer, wetenschappelijk genuanceerder of structureler is dan het actieplan. Het actieplan selecteert vooral die onderdelen die de Vlaamse beleidslijn ondersteunen (mediawijsheid, geen verbod, platformverantwoordelijkheid), maar negeert of minimaliseert andere substantiële bevindingen. Ik zie hier een bevestiging van mijn vrees dat de politiek wetenschappelijke rapporten vooral nodig heeft, of alvast gebruikt, om het eigen gelijk te bewijzen aan de bevolking. Als die rapporten dan ook nog zeggen dat er geen wetenschappelijk bewijs is voor wat iedereen kan zien, dan is er str.a.d.kn.

Hieronder vind je een gestructureerd overzicht van de belangrijkste punten die wél in het HGR‑rapport staan, maar niet of nauwelijks in het actieplan terugkomen. Je kan hier dadelijk naar de conclusie springen; nuttig voor degenen die net als ik een beetje moe worden van de Gen-AI stijl. Op het eerste gezicht mooi, tot je wat nauwer kijkt. Van MECE heeft Gen-AI blijkbaar geen kaas gegeten, m.a.w. er is nogal wat overlapping.

De HGR‑kritiek op leeftijdsverificatie en monitoring

Het HGR‑rapport is uitermate kritisch over:

• leeftijdsverificatie via ID‑upload, biometrie of AI‑schatting
• monitoring van jongeren door ouders, scholen of overheid
• dataverzameling door platformen

De HGR noemt deze maatregelen:

• privacy‑schadelijk
• juridisch problematisch
• technisch onbetrouwbaar
• makkelijk te omzeilen

In het actieplan ontbreekt deze kritische analyse volledig. Het actieplan verwijst enkel kort naar "schijnveiligheid", maar gaat niet in op privacy, proportionaliteit of technische onbetrouwbaarheid.

2. De HGR‑waarschuwing voor ongelijkheid en stigmatisering

De HGR benadrukt dat verboden of strenge beperkingen:

• digitale ongelijkheid vergroten
• kwetsbare jongeren disproportioneel treffen
• stigmatisering veroorzaken tussen jongeren die wel/niet toegang hebben
• sociale uitsluiting kunnen versterken

Het actieplan benoemt ongelijkheid nauwelijks, terwijl dit in het HGR‑rapport een kernpunt is.

3. De HGR‑analyse van platformarchitectuur en algoritmes

Het HGR‑rapport bevat een uitgebreide wetenschappelijke analyse van:

• algoritmische versterking van schadelijke inhoud
• verslavingsbevorderende ontwerpmechanismen
• feedbackloops
• dark patterns
• risico's van gepersonaliseerde feeds

Het actieplan verwijst hier slechts oppervlakkig naar ("platformverantwoordelijkheid"), zonder de technische diepgang of concrete risico's die de HGR beschrijft.

4. De HGR‑kritiek op smartphonegebruik bij jonge kinderen

De HGR is veel strenger dan het actieplan over:

• schermgebruik bij 0–2 jaar
• passief scrollen bij jonge kinderen
• cognitieve en taalontwikkelingsrisico's
• motorische ontwikkelingsvertraging
• slaapverstoring en myopie

Het actieplan minimaliseert deze risico's en focust vooral op mediawijsheid, niet op ontwikkelingsschade.

5. De HGR‑analyse van positieve functies van sociale media

De HGR benadrukt dat sociale media ook:

• mentale gezondheidszorg toegankelijk maken
• sociale verbondenheid versterken
• creativiteit en educatie ondersteunen
• zelfexpressie mogelijk maken

Het actieplan noemt deze voordelen nauwelijks, terwijl ze in het HGR‑rapport een belangrijke reden zijn om geen verbod op te leggen.

6. De HGR‑waarschuwing voor onbedoelde negatieve effecten van verboden

De HGR beschrijft uitgebreid dat verboden kunnen leiden tot:

• uitwijkgedrag naar onveilige platforms
• gebruik van VPN's
• gebruik van accounts van ouders of vrienden
• verplaatsing naar minder gereguleerde digitale omgevingen

Het actieplan vermeldt dit niet, hoewel het een van de sterkste argumenten van de HGR is tegen verboden.

7. De HGR‑vraag naar een onafhankelijk auditcentrum

Het HGR‑rapport vraagt expliciet:

• een onafhankelijk auditcentrum
• dat algoritmes, platformontwerp en risico's wetenschappelijk monitort
• met structurele financiering
• en een nationale governance‑structuur

Het actieplan neemt dit niet over, hoewel het een van de meest concrete HGR‑aanbevelingen is.

8. De HGR‑analyse van internationale beleidsmaatregelen

Het HGR‑rapport bevat een volledige internationale vergelijking (Frankrijk, Nederland, Zweden, Ierland, VK), inclusief:

• effectiviteit
• handhaving
• risico's
• beleidsfouten
• lessons learned

Het actieplan vermeldt geen internationale vergelijking, terwijl dit in het HGR‑rapport een substantieel hoofdstuk is.

9. De HGR‑nuance over smartphoneverboden op school

De HGR stelt:

• smartphoneverboden op school kunnen nuttig zijn,
• maar niet altijd,
• en moeten contextafhankelijk zijn.

Het actieplan presenteert smartphonebeleid op school als uniforme beleidslijn, zonder de nuance die de HGR aanbrengt.

10. De HGR‑kritiek op moral panic en simplificatie

De HGR waarschuwt expliciet voor:

• moral panic
• simplistische beleidsmaatregelen
• politieke framing die niet evidence‑based is
• overschatting van risico's
• onderschatting van positieve functies

Het actieplan neemt deze waarschuwing niet over, hoewel ze cruciaal is voor evidence‑based beleid.

Conclusie: wat wordt genegeerd?

Het Vlaamse actieplan selecteert vooral die elementen uit het HGR‑rapport die de Vlaamse beleidslijn ondersteunen:

• geen verbod
• mediawijsheid
• platformverantwoordelijkheid

Maar het negeert of minimaliseert:

• privacy‑ en verificatieproblemen
• ongelijkheid
• ontwikkelingsrisico's bij jonge kinderen
• positieve functies van sociale media
• onbedoelde negatieve effecten van verboden
• internationale beleidsvergelijking
• nood aan een onafhankelijk auditcentrum
• nuance rond smartphonebeleid
• waarschuwingen voor moral panic

Het actieplan is dus niet in strijd met het HGR‑rapport, maar niet volledig in lijn met de wetenschappelijke nuance en diepgang ervan.

---

8 – Overzicht van acties in het Vlaamse actieplan "Veilig Online"

Mijn bedoeling was aanvankelijk om voor elke in dit overzicht vermelde actie aan te geven welke basale fouten en welke andere problemen kunnen verwacht worden, maar dat gaf vooral veel herhaling. Vlag-en-ladingproblemen liggen voor de hand, overal waar specifieke termen gebruikt worden (bv. 'digitale geletterdheid'). Het gebruik van indicatoren is OK, maar neigt naar een managerialistische benadering; 'wachttijden', 'aantal behandelde dossiers' en 'tevredenheid' zijn typische termen van 'issue tracking' systemen, die wel werk vergen, maar geen problemen oplossen. Het opstellen van een dergelijk overzicht is niet zo eenvoudig, maar wel nog veel eenvoudiger dan de realisatie ervan. Anderzijds mag zeker gesteld worden dat dit plan een goed vertrekpunt is om één en ander te verbeteren. Wel jammer dat niet op dezelfde manier een plan is uitgetekend voor het invoeren van een verbod, ter vergelijking; leek mij toch wel een stuk gemakkelijker, effectiever en goedkoper.

De vraag aan Copilot

Maak een samenvatting van in het Vlaamse actieplan voorgestelde acties met minister, timing, doelstelling en indicator.

Het antwoord van Copilot

Hier is een compacte maar volledige samenvatting van alle acties in het Vlaamse actieplan Veilig Online, telkens met minister, timing, doelstelling en indicator — volledig gebaseerd op de inhoud van de openstaande webpagina's .

Ik structureer dit in een tabel per actie, zodat je meteen ziet wat er beleidsmatig gebeurt en hoe het wordt opgevolgd. Structureren? Dit is gewoon kopiëren/plakken uit de actieplan.

Acties onder bevoegdheid van Minister van Cultuur, Jeugd en Media (CJM)

Actie 1 — Versterken van mediawijsheid via basiscompetenties

• Minister: CJM
• Timing: 2025–2026
• Doelstelling: Mediawijsheid integreren in basiscompetenties voor kinderen en jongeren.
• Indicator: Nieuwe eindtermen en leerlijnen bevatten expliciete mediawijsheidsdoelen.

Actie 2 — Uitbouw van een Vlaams kenniscentrum digitale veerkracht

• Minister: CJM
• Timing: Start 2025, structureel vanaf 2026
• Doelstelling: Centrale hub voor kennis, tools en ondersteuning rond digitale risico's.
• Indicator: Kenniscentrum operationeel; aantal partners en publicaties.

Actie 3 — Campagnes rond veilig online gedrag

• Minister: CJM
• Timing: Jaarlijks
• Doelstelling: Sensibilisering rond cyberpesten, sexting, grooming, misinformatie.
• Indicator: Bereikcijfers campagnes; stijging van meldingen via officiële kanalen.

Actie 4 — Versterking van Meldpunt 1712 en hulplijnen

• Minister: CJM
• Timing: 2025–2027
• Doelstelling: Snellere en betere opvang van slachtoffers van online schade.
• Indicator: Wachttijden, aantal behandelde dossiers, tevredenheid.

Actie 5 — Samenwerking met VRT voor veilige digitale content

• Minister: CJM
• Timing: 2025–2026
• Doelstelling: VRT‑content versterken rond digitale geletterdheid en online veiligheid.
• Indicator: Aantal programma's, bereik, educatieve formats.

Actie 6 — Ondersteuning van scholen rond smartphonebeleid

• Minister: CJM
• Timing: 2025–2027
• Doelstelling: Scholen helpen bij evidence‑based smartphonebeleid.
• Indicator: Aantal scholen dat beleid implementeert; gebruik van toolkit.

Actie 7 — Platformverantwoordelijkheid versterken

• Minister: CJM
• Timing: 2025–2028
• Doelstelling: Vlaamse input leveren voor EU‑kaders (DSA) rond algoritmes, meldknoppen, verslavingsontwerp.
• Indicator: Aantal Vlaamse voorstellen opgenomen in EU‑overleg; rapporten van Mediawijs.

Acties onder Minister van Onderwijs

Actie 8 — Digitale geletterdheid in eindtermen

• Timing: 2025–2026
• Doelstelling: Verplichte digitale geletterdheid in alle graden.
• Indicator: Nieuwe eindtermen goedgekeurd en ingevoerd.

Actie 9 — Professionalisering van leerkrachten

• Timing: 2025–2027
• Doelstelling: Leerkrachten versterken in omgaan met digitale risico's.
• Indicator: Aantal gevolgde opleidingen; feedbackscores.

Actie 10 — Schoolbeleid rond smartphones

• Timing: 2025–2026
• Doelstelling: Richtlijnen en ondersteuning voor scholen.
• Indicator: Aantal scholen met formeel beleid; gebruik van richtlijnen.

Acties onder Minister van Welzijn

Actie 11 — Versterking van jeugdhulp rond online risico's

• Timing: 2025–2027
• Doelstelling: Hulpverleners trainen in digitale problematiek.
• Indicator: Aantal getrainde hulpverleners; casusopvolging.

Actie 12 — Aanpak cyberpesten en online geweld

• Timing: 2025–2028
• Doelstelling: Integrale aanpak met politie, scholen en welzijn.
• Indicator: Aantal interventies; daling incidenten.

Acties onder Minister van Justitie & Binnenlandse Zaken (Vlaamse bevoegdheden)

Actie 13 — Versterking van politiezones rond online misdrijven

• Timing: 2025–2027
• Doelstelling: Lokale politie beter uitrusten voor cyberpesten, sextortion, grooming.
• Indicator: Aantal dossiers; responstijd; gespecialiseerde teams.

Actie 14 — Samenwerking met federale instanties

• Timing: Doorlopend
• Doelstelling: Afstemming met federale justitie en politie rond DSA‑handhaving.
• Indicator: Aantal gezamenlijke acties; rapporten.

Acties onder Minister van Innovatie & Digitalisering

Actie 15 — Onderzoek naar digitale gezondheid

• Timing: 2025–2028
• Doelstelling: Financiering van onderzoek naar impact van sociale media.
• Indicator: Aantal onderzoeksprojecten; publicaties.

Actie 16 — Vlaamse dataruimte voor jeugd en media

• Timing: 2026–2028
• Doelstelling: Data‑ecosysteem voor monitoring van digitale risico's.
• Indicator: Operationele dataruimte; datasets beschikbaar.

Acties onder Minister van Sport & Vrije Tijd

Actie 17 — Veilige online sport- en jeugdplatformen

• Timing: 2025–2027
• Doelstelling: Clubs en verenigingen ondersteunen in veilig online gedrag.
• Indicator: Aantal clubs dat toolkit gebruikt; incidenten.

Overkoepelende acties (meerdere ministers)

Actie 18 — Vlaamse Taskforce Veilig Online

• Timing: Start 2025
• Doelstelling: Coördinatie tussen alle departementen.
• Indicator: Aantal vergaderingen; gezamenlijke rapporten.

Actie 19 — Monitoring & jaarlijkse rapportage

• Timing: Jaarlijks
• Doelstelling: Jaarlijkse evaluatie van digitale risico's en beleid.
• Indicator: Publicatie van rapporten; beleidsaanpassingen.

Actie 20 — Samenwerking met EU rond DSA

• Timing: Doorlopend
• Doelstelling: Vlaamse input in Europese regulering.
• Indicator: Aantal Vlaamse bijdragen; EU‑adoptie.

Actie 21 — Cross‑sectorale aanpak kwetsbare groepen

• Timing: 2025–2028
• Doelstelling: Extra bescherming voor kwetsbare jongeren.
• Indicator: Bereik van programma's; daling incidenten.

---

9 – Is Vlaamse minimumleeftijd van 13 jaar voor sociale media niet vooral symbolisch?

"Elke stap naar meer online veiligheid voor kinderen is positief, maar wetgeving alleen zal het niet oplossen." Dat zegt Andy Demeulenaere, coördinator bij het Vlaamse kenniscentrum Mediawijs, over de beslissing van de Vlaamse regering om 13 jaar wettelijk vast te leggen als leeftijdsgrens voor schadelijke sociale media.

Joris Truyts, VRT NWS, 04-04-2026

Merk op dat dit artikel dateert van april 2026, dus vóór de rapportering door de HGR einde november. Net als op veel plekken in de wereld woedt er ook in Vlaanderen al langer een discussie over de risico's en gevaren van sociale media voor jongeren. Zij zien op sociale media onder meer schadelijke inhoud, onveilige interacties, verslavende algoritmes en desinformatie passeren. Ge moogt gerust zijn.

In dat complexe debat zet de Vlaamse regering nu een volgende stap. De regering legt de grens op 13 jaar en wil dat ook handhaven. Concreet zal de regering een lijst opmaken van "schadelijke sociale media". Nog niets van gezien. Van de betrokken platformen, zoals TikTok en Snapchat, wordt dan verwacht dat ze een doeltreffende leeftijdscontrole toepassen. Nog niks van gehoord. Ik veronderstel dat dit eerder op Europees vlak zal georganiseerd worden.

"Elke stap die gezet wordt om te zorgen dat kinderen online veiliger zijn, maar ook dat volwassenen online een betere ervaring hebben (alstublieft; hoewel, onder de term 'betere ervaring' is al veel nonsens verkocht), is positief", zegt Andy Demeulenaere van Mediawijs, het kenniscentrum mediawijsheid van de Vlaamse overheid en imec vzw (dat een techbedrijf als Imec daartussen zit vind ik eigenlijk verdacht; moet dat misschien fungeren als schoonmoeder?). "Het is goed dat er steeds meer aandacht voor is. De vraag is natuurlijk wat de juiste stappen zijn."

13, 15 of 16?

De keuze voor 13 jaar sluit aan bij de bestaande Europese privacyregels, die bepalen dat bedrijven geen data mogen verzamelen van minderjarigen onder de 13 jaar zonder expliciete ouderlijke toestemming. Europa zegt in feite 16 jaar, maar laat de lidstaten toe dat te verlagen tot 13 jaar. Juustesjuust.

13 is ook de minimumleeftijd die veel sociale media, zoals TikTok en Instagram, zelf al toepassen. Alleen doen ze dat dus niet goed genoeg, vindt de Vlaamse overheid. En een boel andere overheden. Ook Europa weert zich, bv. t.o.v. TikTok. Enkele Europese acties:
– 2023 – TikTok aangewezen als VLOP: strenge DSA‑verplichtingen (Eur-lex)
– 2024 – Formele DSA‑procedure: minderjarigen, reclame, data‑toegang, verslavend ontwerp (Europese Commissie)
– 2024 – Procedure TikTok Lite: risico's van beloningssysteem, bindende commitments (Eur-lex)
– 2025 – Bindende verplichtingen: advertentietransparantie, targetingdata, snellere updates (Europese Commissie)
– 2026 – Politieke aankondiging: EU wil verslavend ontwerp aanpakken, mogelijk leeftijdsgrens (Reuters)

Landen als Frankrijk en Spanje willen verder gaan en werken aan een wettelijke grens van 15 of 16 jaar. Frankrijk voert een grens van 15 jaar in tegen begin schooljaar '26-'27, maar stuit op het Grondwettelijk Hof. Bij ons zijn Vooruit en CD&V – net als sommige experten – daar eveneens voor te vinden. Al wijst Demeulenaere erop dat daar weinig wetenschappelijke onderbouwing voor is. Zie secties 2 en 4.

Wat Demeulenaere goed vindt in de Vlaamse plannen, is dat er gekeken wordt per platform, in plaats van te gaan voor een totaalverbod. De term 'totaalverbod' is enkel bedoeld om af te schrikken. Zo ligt de focus op de verslavende technieken die gebruikt worden om de aandacht van kinderen vast te houden, zoals autoplay, waarbij video's automatisch blijven doorspelen, of een constante stroom aan notificaties. Verslavende technieken is maar één van de problemen; schadelijke 'inhoud' is nog een ander.

Een belangrijke vraag: is zo'n verbod afdwingbaar? De ervaringen in het buitenland tonen aan hoe lastig het is om jongeren van sociale media te weren. In Australië is onlangs een verbod voor jongeren onder de 16 jaar ingevoerd, maar na 3 maanden bleek dat 70 procent van de ouders van 8- tot 15-jarigen aangaf dat hun kind nog steeds accounts heeft. Áls Vlaanderen werkt maakt van opleiding tot mediawijsheid, dan is te hopen dat het niet vergeet de ouders mee op te leiden.

"Het wordt volop omzeild", zegt Demeulenaere. "In elke bevraging hoor je hetzelfde verhaal: er is altijd wel iemand in de klas die weet hoe je de systemen kunt omzeilen." Zelfs geavanceerde technieken zoals gezichtsherkenning blijken kwetsbaar. "Jongeren nemen bijvoorbeeld een foto van een volwassene (halen die van internet), tonen die aan de camera en raken er toch weer doorheen."

Het effectief controleren van leeftijd is technisch complex, zegt Demeulenaere. En ook de privacyregels maken het er niet eenvoudiger op. Er zijn al meer complexe dingen gedaan dan dat. Maar dit is blijkbaar niet alleen een technisch probleem, maar ook een juridisch, en dan komen we weer bij de heilige koe: privacy. Vind ik ook belangrijk (zie bv. ICT-ellende (14) – Als je niet zomaar je eID laat uitlezen), maar op sociale media is het een uitnodiging om bagger te spuien, wat velen dan ook doen. Als je op de weg een verkeersovertreding begaat krijg je een boete; bij het internetverkeer zijn we nog niet zo ver. De Europese instanties zien een oplossing in tokensystemen, waarbij een onafhankelijke partner (denk aan iets als Itsme) een 'ja' of 'neen' geeft aan het platform over de leeftijd van een gebruiker.

Al is er in ons land dan een praktisch probleem: de digitale identiteitskaart (eID) is pas beschikbaar vanaf 16 jaar. "Alle software die op Belgisch niveau voorzien is om op een privacygevoelige manier controle te doen, start pas vanaf 16 jaar. Je kunt dat dus op dit moment niet toepassen op die 13 jaar", legt Demeulenaere uit. Lap. Maar als we de grens op 16 jaar leggen i.p.v. 13 is dat probleem opgelost… Zonder eID geen toegang tot sociale media. Poepsimpel. Scannen als bij contactloos betalen. De technische oplossing bestaat al! Waarom maken we alles zo moeilijk? Vrezen ze misschien voor een toename van fake eID's? Ook crimineel bloed kruipt waar het niet gaan kan.

Los van dat technische verhaal lijkt er de jongste tijd wel wat te bewegen als het gaat over de aansprakelijkheid van de grote socialemediagiganten. Enkele weken geleden werden Instagram en YouTube door een rechter in de VS verantwoordelijk gesteld voor het aanwakkeren van de depressie van een Amerikaanse tiener. "Een baanbrekend vonnis", zeggen experts.

Lees ook – Na historisch vonnis over digitale verslaving blijft de vraag: wie beschermt onze kinderen online? – Sociale media worden steeds vaker bekeken als producten met risico's, zoals tabak. Dat is een van de conclusies na het proces waar Instagram en YouTube veroordeeld werden voor socialemediaverslaving van een tiener. Al blijft de vraag: zullen sociale media hun verantwoordelijkheid nu ook echt nemen?

Vlaams minister van Media Cieltje Van Achter (N-VA) maakt zich sterk dat de Vlaamse beslissing meer is dan symboliek. Bedoeling is dat de Vlaamse Regulator voor de Media, samen met de Europese Commissie, een rol krijgt in het toezicht op de naleving van de leeftijdsgrens. "Zo maken we van de huidige leeftijdsgrens van 13 jaar een echte, handhaafbare norm", klinkt het. Gaan ze daar volk voor vinden?

Het is het Europese niveau dat boetes kan opleggen als de regels overtreden worden. Komen er dan nog geen aanpassingen, dan kunnen de platformen finaal zelfs offline gehaald worden, in theorie toch (gniffel). De indruk bestaat blijkbaar dat er in de praktijk weinig van in huis komt.

Rol van de ouders

Aha. Benieuwd. Wetgeving is een noodzakelijke stok achter de deur, zegt Demeulenaere, maar hij benadrukt het belang van actieve betrokkenheid van ouders.

Lees ook – Zo hou je als ouder de schermtijd van je kinderen onder controle – Verbieden heeft weinig zin, begeleiden wel. Volgens Mediawijs-expert Andy Demeulenaere draait het bij jonge kinderen om duidelijke afspraken én veel praten over hun schermgebruik. Hij geeft ouders deze 5 tips naar aanleiding van een nieuw rapport van de Hoge Gezondheidsraad. "Op jonge leeftijd is controle gemakkelijk."

De Mediawijs-coördinator adviseert om het gebruik van eigen smartphones en sociale media in de lagere school zo lang mogelijk uit te stellen. "Zeker in de lagere school probeer je te vermijden dat je kind alleen op zijn slaapkamer daarmee aan de slag gaat." Lijkt mij wel straf. Bedoelt hij nu een verbod op smartphones tot 13 jaar? Dat lijkt mij overigens de enige manier om te vermijden dat kinderen hun maatje meenemen onder de lakens. Dan heb je uiteraard ouders die de smartphones van kinderen op hun eigen naam of zo zetten (zoals ze ook de autoverzekeringen van hun adolescenten goedkoper maken).

Het is cruciaal om van jongs af aan een gewoonte te maken van praten over mediagebruik, zegt hij. "Je moet zoveel mogelijk in gesprek gaan, maar je bent nog altijd de ouder", benadrukt Demeulenaere. "Jij stelt op een gegeven moment de regels en bepaalt het kader waarbinnen afspraken gemaakt worden." Zoals gezegd: ook de meeste ouders moeten opgeleid worden in mediawijsheid. Basale fout: systemen van het zevende knoopsgat. Ook ouders communiceren met elkaar, hun eigen kind verheerlijkend.

---