i-Police en de risico's van grote IT-projecten

Overzicht

Het debacle rond het i-Police project kwam begin 2025 volop in het nieuws. Na de terroristische aanslagen van 2016 had Jan Jambon (N-VA) als minister van Veiligheid en Binnenlandse Zaken het initiatief genomen om de werking van de politiediensten te verbeteren via een digitaliseringsproject dat informatie uit tientallen politiedatabanken beter toegankelijk en combineerbaar zou maken, en hij bereidde het programma voor. In 2021, onder minister van Binnenlandse Zaken Annelies Verlinden (CD&V), werd het contract met de leverancier Sopra Steria ondertekend. In februari 2025 erfde Bernard Quintuin (MR) het ministerschap van Binnenlandse Zaken, liet een onderzoek doen naar het project, en trok er vervolgens de stekker uit om verdere verliezen te vermijden. Voor meer details verwijs ik graag naar een chatbot; met de vraag "Hoofdkenmerken van de stopzetting van i-Police: wanneer, door wie, politiek spel, globale kosten, …?" krijg je wellicht een handig overzicht.

Hieronder begin ik een analyse met een artikel uit Trends DataNews dat in de titel al zegt "De grootste fout was dat men dit als een IT-project beschouwde". Ik zag een verband met een bespreking van het boek Hoe IT-projecten slagen en falen uit 2012, die ik hier publiceerde in 2020. Blijkbaar is er nog steeds weinig of niets veranderd aan de gebrekkige planning en uitvoering van digitaliseringsprojecten. Ik vroeg mij dan ook af wat een AI-chatbot zou kunnen vertellen over de oorzaken daarvan. Tegelijk maak ik een onderliggende analyse van de eigenaardigheden van AI-chatbots, en hier en daar ook van de gevaren van de 'agile' ontwikkelingsmethode. Wil je andere artikelen terugzoeken in online archieven, dan is 'i-police' uiteraard een handige zoekterm.

In de lijst hieronder kan je via de titels doorklikken naar de betreffende sectie. Op het einde van elke sectie vind je een link 'Terug naar het overzicht'. Brontekst wordt weergegeven in schuinschrift, klein groen is mijn commentaar, vet groen (behalve de meeste titels) zijn koppeling naar achtergrondinformatie.

1 – Professor Stijn Viaene over mislukt politieproject i-Police: 'De grootste fout was dat men dit als een IT-project beschouwde' – Dit artikel met een duidelijke strekking kon ik niet laten liggen. Deze uitspraak geldt voor zeer veel projecten, niet alleen bij de overheid.

2 – Oorzaken van mislukkingen (1) – Een eerste vraag aan ChatGPT van OpenAI leidt naar een mooi antwoord. Ik fileer het, en geef commentaar zowel op de inhoud als op de rariteiten van ChatGPT.

3 – Oorzaken van mislukkingen (2) – Dezelfde vraag twee dagen later produceert een heel ander antwoord, en ik vraag mij af waarom.

4 – Oorzaken van mislukkingen (3) – Dan maar eens te rade bij Copilot van Microsoft. Dat ook hier een ander antwoord op volgt was te verwachten. Er zijn echter wel gemeenschappelijk grote lijnen.

5 – Onderlinge inhoudelijke vergelijking – Een vergelijking van de inhoud van de drie antwoorden doet een aantal vragen rijzen over de betrouwbaarheid van AI-chatbots.

6 – Haalbaarheidstoets – Het maken van een haalbaarheidstoets vóór de uitvoering van een project wordt telkens als een oplossing voor het probleem voorgesteld, en is ook een logische actie, maar daar zijn wel wat haken en ogen aan.

7 – Controle op publieke IT-investeringen – Vergelijking DK-NL-VK – Hoe worden haalbaarheidstoetsen georganiseerd in andere landen, die op dit vlak voorlopen op België?


1 – Professor Stijn Viaene over mislukt politieproject i-Police: 'De grootste fout was dat men dit als een IT-project beschouwde'

Kristof Van der Stadt, Hoofdredacteur bij Trends DataNews, 30-10-2026

Het mislukte digitaliseringsproject i-Police van de federale politie heeft de belastingbetaler bijna 140 miljoen euro gekost. Volgens professor digitale transformatie Stijn Viaene (Vlerick Business School) ligt de oorzaak niet alleen bij een gebrekkige projectopvolging, maar vooral bij een fundamenteel verkeerde aanpak. "Dit was geen IT-project, maar een organisatietransformatie waarbij de toekomst van de politie op het spel staat."

Het digitaliseringsproject i-Police moest de Belgische politiediensten klaarstomen voor de toekomst, maar draaide uit op een financiële en organisatorische mislukking. Uit een audit van het Rekenhof blijkt dat de uiteindelijke kostprijs opliep tot bijna 140 miljoen euro, in plaats van de eerder (in de pers) genoemde 75 miljoen euro. Een dergelijk bedrag gaat doorgaans niet naar één partij. Ook in dit geval waren er verschillende deelprojecten, en verschillende leveranciers. Een meer gedetailleerd overzicht vind je hier; tegelijk is dit een interessant rapport van wat er zoal misliep. Samengevat: er werd bijna 140 miljoen euro uitgegeven aan een digitaliseringsprogramma waarvan het centrale systeem niet werd gerealiseerd. Een deel van de uitgaven leverde wel bruikbare toepassingen en hardware op, maar een aanzienlijk deel van het geld ging naar consultancy, ontwikkeling en software die uiteindelijk niet bruikbaar bleek.

Naast de betalingen aan het Franse IT-bedrijf Sopra Steria (hadden we dan te weinig capaciteit in België?) ging 30 miljoen euro naar softwarelicenties die vandaag grotendeels onbruikbaar zijn. Nog eens 17 miljoen euro werd besteed aan externe consultants met beperkte kennis van de werking van de politie. Het Rekenhof spreekt van een gebrekkige voorbereiding, aansturing en opvolging, maar wijst geen politieke of juridische verantwoordelijken aan. Hoe kon een overheidsproject van die omvang zo ontsporen?

Even een intermezzo. Stel zelf eens de volgende vragen aan een AI-chatbot:
– Het i-Police project heeft naar verluidt 140 miljoen euro gekost aan de belastingbetaler, zonder iets op te leveren. Waar is dat bedrag aan uitgegeven?
– (!) Heeft de toepassing van de 'agile' methode, waarbij detaillering van het ontwerp wordt uitgesteld, hierin een rol gespeeld?
– De risico's van dergelijke grote projecten zijn al lang bekend. Zie o.m. de boekbespreking van "Hoe IT-projecten slagen en falen" uit 2012: https://www.deckersadvies.be/boeken/hoe-it-projecten-slagen-en-falen/. Wat kunnen oorzaken zijn van de veelvuldige mislukkingen? (Voor antwoorden, zie de secties 2, 3 en 4.)

"Geen IT-project, maar een organisatietransformatie"

Volgens Stijn Viaene, professor digitale transformatie aan Vlerick Business School, legt de audit een structureel probleem bloot. "Er is een gebrek geweest aan aansturing, en dat is op verschillende vlakken gebeurd", zegt hij in de studio van Trends Z. Niet alleen het projectmanagement schoot tekort, ook de strategische prioriteiten en het bredere bestuurskader waren onvoldoende uitgewerkt. Dit is nogal algemeen verwoord, wat meteen een typisch probleem is bij grote IT-projecten, o.m. als gevolg van de moderne 'agile' werkmethode: er wordt te weinig vóórgedacht, men denkt met grote lijnen van start te kunnen gaan. Een gevolg is dat ook heel het management van zo'n project 'in grote lijnen' wordt gevoerd, in plaats van in details als het nodig is. Maar het is ook weer niet abnormaal dat in de studio van Trends Z alleen de grote lijnen aan bod komen.

De belangrijkste fout ligt volgens Viaene nog dieper. "Men heeft dit project als een IT-project beschouwd, terwijl dit een duidelijke organisatietransformatie is waar de toekomst van de politie op het spel staat." Die verkeerde inschatting heeft belangrijke gevolgen. Digitalisering gaat immers niet alleen over de invoering van nieuwe technologie, maar ook over de manier waarop een organisatie werkt, beslissingen neemt en haar mensen inzet.
Ook dit is weer niet zo moeilijk te begrijpen. In zowat elk hedendaags project is er wel een behoefte aan informatisering. En dan heb je een uit de kluiten gewassen ICT-sector die daar bovenop springt om er beter van te worden, door de processen van de vragende organisatie te automatiseren, digitaliseren, informatiseren, whatever. Maar als de beschrijvingen van die processen niet deugen, dan deugt alles wat je daarbovenop bouwt dus ook niet. (1) De meeste procesbeschrijvingen zijn geen goede basis voor een informatisering (!). Nu hoeven procesbeschrijvingen niet per se op elk ogenblik perfect te zijn; het belangrijkste voordeel van procesbeheer haal je bij het uitwerken van de processen en de processtructuur, minder bij het onderhouden daarvan. Niettemin, bij het informatiseren gaat het fout als procesbeschrijvingen niet actueel zijn. (2) Als er bovendien sprake is van een reorganisatie, bv. door het opzetten van samenwerking tussen voorheen gescheiden functies, dan zijn de actuele processen zowiezo geen goede basis, bijgewerkt of niet. Kort gezegd: de processen moeten aan de gewenste toestand aangepast zijn. (3) Het is zeker niet de taak van een externe partner om te zorgen dat de procesbeschrijvingen in orde zijn.

Te afhankelijk van externe consultants

Ook de afhankelijkheid van externe partijen speelde een belangrijke rol. Toch is uitbesteding volgens Viaene niet per definitie problematisch. "Het outsourcen van resources is niet abnormaal en is op zich geen slechte praktijk", benadrukt hij. "Alleen als je te afhankelijk wordt van externe resources, zodanig dat je niet meer op tijd kan sturen, bijsturen en leren, dan wordt het wel problematisch." Dan zeker, maar ook als alles goed gaat zijn er nadelen; zie IT-outsourcing: uitbesteding van de ziel.

Precies daar liep het volgens hem fout bij i-Police. De politie beschikte onvoldoende over de interne slagkracht om het project in de juiste richting te sturen. Dat betekent niet noodzakelijk dat de vereiste expertise ontbrak binnen de organisatie, maar wel dat de juiste mensen niet werden ingezet. Bovendien stonden de interne teams die wel bij het project betrokken waren te ver af van de externe partners. Daardoor ontbrak de nauwe samenwerking die nodig is om een complex digitaliseringstraject tot een goed einde te brengen. En die externe partners vullen maar al te graag de gaten naar eigen goeddunken.

"De beste mensen moeten op het project zitten"

Hoe kan de overheid dan vermijden dat toekomstige digitaliseringsprojecten hetzelfde lot ondergaan? Viaene schuift drie belangrijke voorwaarden naar voren. (1) Allereerst moet van bij de start duidelijk zijn dat het om een organisatieverandering gaat, niet louter om een technologische vernieuwing. Beschrijvingen van de toekomstige processen moeten in orde zijn. (2) Daarnaast moeten organisaties hun beste interne medewerkers inzetten op zulke strategische projecten, in plaats van de verantwoordelijkheid grotendeels bij externe leveranciers te leggen. Dat geldt voor alle projecten trouwens. (3) Tot slot is een actieve betrokkenheid van het topmanagement cruciaal. "Het is belangrijk dat aan de top van de organisatie het nodige eigenaarschap wordt tentoongespreid", zegt Viaene. "En dat is eigenaarschap dat verder gaat dan het opentrekken van de portefeuille. Je moet willen en kunnen tussenkomen met kennis en kunde. Als het nodig is, zelfs in de modder." Dat eigenaarschap van de top van de organisatie is een klassiek argument dat in elke projectmanagementmethodiek opduikt, en vooral bedoeld is als paraplu voor de externe partner. Let maar eens op: het zijn altijd de externen die dat eigenaarschap belangrijk vinden. De top kan het jammer genoeg meestal minder boeien.

Terug naar het overzicht


2 – Oorzaken van mislukkingen (1)

Vraag

De risico's van dergelijke grote projecten zijn al lang bekend. Zie o.m. de boekbespreking van Hoe IT-projecten slagen en falen uit 2012. Wat kunnen oorzaken zijn van de veelvuldige mislukkingen? Ik stel de vraag aan ChatGPT, overloop het antwoord, en geef commentaar zowel op de inhoud als op de stijl van ChatGPT.

Antwoord (1) van ChatGPT

Uw verwijzing naar Carolien Lucy Schönfelds boek "Hoe IT-projecten slagen en falen" (2012) is bijzonder relevant. De boekbespreking bij Deckers Advies is bovendien interessant ;-) omdat ze niet alleen technische tekortkomingen behandelt, maar ook de menselijke, organisatorische en politieke dimensies. ChatGPT heeft de neiging om van elke zin een paragraaf te maken; ik laat het doen.

Wat mij daarin vooral opvalt, is dat de oorzaken van IT-mislukkingen al lang bekend zijn, terwijl de sector en haar opdrachtgevers er blijkbaar onvoldoende in slagen hun gedrag structureel te veranderen. Vermits het probleem onverminderd blijft voortduren kunnen we stellen dat de IT-sector er niet in slaagt haar gedrag structureel te veranderen, het moet wel gezegd dat dat ook geldt voor de managementsector. ChatGPT kan de dingen nogal eens verbloemen.

De klassieke verklaringen, nl. complexiteit en slecht opdrachtgeverschap, zijn noodzakelijk (ook al een vreemde uitdrukking), maar naar mijn mening niet voldoende. Het duo 'noodzakelijk & voldoende' wordt hier verkeerd gebruikt. Bovendien wordt hier gesuggereerd dat complexiteit en opdrachtgeverschap de klassieke verklaringen zijn, wat ik niet kan onderschrijven. Er spelen ook mechanismen die ervoor zorgen dat projecten met voorspelbare problemen toch worden gestart, gefinancierd en voortgezet. Ook een gevaarlijke zin: (1) de meeste 'voorspelbare problemen' zijn enkel na de feiten voorspelbaar, en (2) het rijtje starten-financieren-voortzetten is niet logisch. Als je snel leest (of diagonaal) merk je niet dat er vreemde dingen gezegd worden.

1. De fundamentele paradox: falen is niet voor iedereen falen

Een IT-project kan maatschappelijk mislukken, terwijl het voor de betrokken organisaties en individuen toch succesvol lijkt. Ook een moeilijk geval: wat is maatschappelijk mislukken? Als een project voor een reeks betrokkenen een inkomen oplevert, en politici een gelegenheid geeft om elkaar met de vinger te wijzen, is het dan maatschappelijk mislukt? Dat 'maatschappelijk mislukt' lijkt een handige omschrijving voor een project als i-Police, maar het begrip is zeer moeilijk te definiëren; een duidelijk vlag-en-ladingprobleem. Ook dat een project 'succesvol lijkt' is een bijzonder ijle omschrijving.

Denk aan:

  • De leverancier ontvangt betalingen voor ontwikkeling, consultancy en licenties. Dankzij de inspanningsverbintenissen, trouwens. Met resultaatsverbintenissen zou het er anders uitzien voor de leveranciers. Een externe partner die een resultaat moet realiseren met een afgesproken prijs zal het project wel grondiger vooraf detailleren en zich beter vergewissen van alle vereisten.
  • De projectmanager kan aantonen dat budgetten zijn besteed en activiteiten uitgevoerd. M.a.w. dat hij het project gemanaged heeft. Bijkomend puntje op zijn CV bij het zoeken naar een ander project.
  • De politieke opdrachtgever kan aantonen dat een ambitieus digitaliseringsinitiatief werd genomen. Omdat 'de maatschappij' digitalisering achterna holt, omdat het neoliberalisme dat voorschrijft. Hier schrijf ik nu zelf een bedenkelijke zin (voor wie dat nog niet door had). (1) De maatschappij kan niets achterna hollen; het zijn de beslissers die dat doen. (2) Een voorschrift vanwege het neoliberalisme is uiteraard nergens te vinden, maar dat is ook een kenmerk van het neoliberalisme. Van in het begin hebben neoliberalen zich beperkt tot het beïnvloeden van 'de maatschappij', niet via de politiek, maar door publicaties in de media. Zie bv. het boek Neoliberalisme – Een Nederlandse geschiedenis. Zo ontstaat een stroming waarvan je het begin niet zomaar kan aanwijzen, en die ogenschijnlijk door niemand vertegenwoordigd wordt, maar die wel regels verkondigt, bv. dat technologie de wereldproblemen gaat oplossen, en dus alles beter wordt met digitalisering (één van de grote misvattingen van onze tijd; menselijkheid verdwijnt stilaan, Big Tech neemt de maatschappij over). En dan krijg je managers die projecten goedkeuren louter op basis van een belofte van digitalisering, en politiekers die digitalisering op allerlei manieren promoten. De kosten zijn wel voor rekening van de maatschappij (en bij Big Tech blijft de kassa rinkelen)(figuurlijk dan toch).
  • De consultant kan een volgende opdracht verwerven om problemen op te lossen. Dat kan een consultant zowiezo; dat heeft niets te maken met het al dan niet mislukken van een project. Foutje van ChatGPT.
  • De interne IT-afdeling kan haar budget, personeelsbestand en invloed uitbreiden. Ook hier zie ik geen verband. Mislukte projecten zijn doorgaans niet gunstig voor het toekennen van budget.

De burger betaalt uiteindelijk de rekening (via de belastingen), maar is doorgaans niet rechtstreeks betrokken bij de beslissingen. Ik denk dat de burger nooit betrokken is bij beslissingen, dus ook dit is weer een rare bewering.

Dat is een klassiek principal-agentprobleem: degene die betaalt, degene die beslist, degene die uitvoert en degene die de gevolgen ondervindt, zijn verschillende partijen. Dit is geen beschrijving van het principal-agent probleem, dat slechts twee partijen telt. De prikkels lopen daardoor niet noodzakelijk gelijk. Eerder 'noodzakelijk niet', maar dat is voor ChatGPT allicht weer een te straffe uitdrukking.

De literatuur over megaprojecten identificeert precies dergelijke belangenconflicten, samen met optimisme en strategische misleiding, als belangrijke oorzaken van falen. Zie ook (achter betaalmuur):
– Academy of Management: Governing Large Projects: A Three-Stage Process to Get It Right
– Wiley Online Library: Pessimism, Computer Failure, and Information Systems Development in the Public Sector

2. Waarom worden projecten gestart waarvan de haalbaarheid onzeker is?

Hier speelt een combinatie van optimism bias en wat bij megaprojecten strategic misrepresentation wordt genoemd.

  • Optimism bias: mensen onderschatten oprecht de kosten, de doorlooptijd en de moeilijkheden. Wat hierin uiteraard een grote rol speelt, maar door het management niet begrepen wordt, zijn de mogelijkheden om budgetuitbreidingen te verkrijgen. Waarom zouden we ons nu de moeite doen om vóór te denken? Als we vastlopen krijgen we toch een uitbreiding (doorgaans op basis van de mythe van de verzonken kosten). De agile ontwikkelmethode is een sterke promotor van die manier van werken.
  • Strategic misrepresentation: kosten, risico's of verwachtingen worden bewust of strategisch gunstiger voorgesteld om een project goedgekeurd te krijgen. Samen met het eerste punt is dat een mooie opsomming van ChatGPT. Maar de zin deugt weer niet: kosten en risico's worden lager voorgesteld, verwachting hoger; 'gunstig' is verwarrend in dit verband.

De twee kunnen samengaan. Inderdaad. Een projectvoorstel dat een politiek aantrekkelijke besparing belooft, krijgt gemakkelijker steun dan een realistische analyse met grote onzekerheden. Ik zie echter geen verband tussen deze twee zinnen.

Het Britse National Audit Office beschrijft hoe aanhoudend optimisme bij overheidsprojecten leidt tot onderschatte kosten en overschatte baten. Lijkt logisch op zich; minder duidelijk is waarom dat optimisme aanhoudt… Het wijst ook op een organisatiecultuur waarin onvoldoende kritische vragen worden gesteld. Zie National Audit Office: Over-optimism in government projects. Zie ook mijn boekbespreking van Systems thinking in the public sector.

De selectiebias bij de start

ChatGPT spreekt graag over 'bias'. Een belangrijke gedachte: een project wordt niet noodzakelijk geselecteerd omdat het de beste oplossing is, maar wel omdat het de beste businesscase op papier heeft.

Er is geen reden om de volgende zin niet in dezelfde paragraaf te schrijven. Een realistische businesscase kan daardoor verliezen van een onrealistische, maar overtuigend gepresenteerde businesscase. Het management laat zich graag overtuigen door aantrekkelijke presentaties, en door 'management summaries'. Als tegelijk de voeling met de realiteit op de werkvloer vermindert begint de ivoren toren te groeien.

3. Waarom worden projecten niet tijdig stopgezet?

Dit is wellicht een van de belangrijkste verklaringen voor de enorme verliezen. Een project dat fout loopt verder blijven financieren is weggegooid geld, verlies dus.

Er spelen verschillende psychologische en organisatorische mechanismen:

  • Sunk-cost fallacy (of de mythe van de verzonken kosten): reeds uitgegeven geld wordt als argument gebruikt om verder te investeren. Dit is typisch in alle soorten investeringen, niet enkel bij IT-projecten. De denkfout is deze: "we hebben nu al zoveel geïnvesteerd; als we nu stoppen is dat geld allemaal verloren". Wat men op dat moment niet beseft is dat dat geld zowiezo "verloren" is, ook als men doorgaat. De enige goede denkwijze is kijken naar de huidige situatie, en van daaruit oordelen wat de beste volgende stap is, los van alle reeds gedane stappen, in functie van resterende vereisten en financiën, en dat continu, of minstens op meerdere momenten in het traject.
  • Escalation of commitment: hoe meer men zich aan een project heeft verbonden, hoe moeilijker het wordt om het op te geven. De sociale versie van de verzonken-kosten-mythe.
  • Politieke reputatie: stoppen betekent impliciet toegeven dat de oorspronkelijke beslissing fout was. Dit geldt algemeen, niet enkel in politiek. Ook algemeen: wij zijn meer afkerig van verlies dan we uit zijn op winst. Zeker gezichtsverlies valt daaronder. Wie enigszins verantwoordelijk is voor een project (qua ontwerp, goedkeuring, uitvoering…) zal het niet snel willen stopzetten.
  • Organisatorische zelfbescherming: projectverantwoordelijken willen niet als falend worden beschouwd. Komt op hetzelfde neer.
  • Verliesaversie: het zichtbare verlies van stopzetten lijkt erger dan het verder investeren in een project waarvan de kans op succes steeds kleiner wordt. En dit dus ook. Typisch voor AI-chatbots: MECE (mutually exclusive, collectively exhaustive) kennen ze niet; dat blijkt keer op keer. Verliesaversie is onderliggend aan politieke reputatie en organisatorische zelfbescherming, en dus geen aparte item in de lijst. Het MECE-principe is overigens een handig hulpmiddel bij het vermijden van vlag-en-ladingproblemen.

Dit verklaart waarom een project soms nog jaren wordt voortgezet nadat de oorspronkelijke businesscase feitelijk niet meer houdbaar is. Stel je eens voor wat het betekent voor een projectverantwoordelijke om jaren te moeten werken aan een uitzichtloos project… Dat kan mentaal niet gezond zijn.

4. Waarom leren organisaties zo weinig van eerdere mislukkingen?

Dat is een bijzonder interessante vraag, omdat het probleem al decennia wordt beschreven.

In de boekbespreking die je aanhaalt, wordt expliciet gewezen op het gebrek aan openlijke lessen uit mislukkingen, het moeilijk communiceren van slecht nieuws en de neiging om achteraf een schuldige aan te wijzen in plaats van het systeem te analyseren.

Ik zie vier belangrijke mechanismen.

A. Fouten worden individueel bestraft, maar organisatorisch niet verwerkt.

Externe projectpartners trekken de managers mee in het bad door eigenaarschap bij hen te leggen, zodat ze daar zelf van verschoond zijn. Dat maakt het voor die managers bovendien moeilijker om in te grijpen. Resultaatverbintenissen zouden dat probleem oplossen.

Als iemand bij een mislukking persoonlijk verantwoordelijk wordt gesteld, ontstaat een prikkel om risico's en problemen te verbergen. Een volgende projectmanager begint vervolgens opnieuw zonder de werkelijke oorzaken te kennen.

B. Evaluaties worden administratieve oefeningen.

Een post-mortem kan een lijst aanbevelingen opleveren zonder dat iemand verplicht is ze bij volgende projecten toe te passen. Klopt. Wordt deels opgelost met een doorgedreven procesbeheer.

C. Succes wordt verkeerd gemeten.

Men rapporteert:

  • aantal uitgevoerde sprints; Agile
  • aantal opgeleverde documenten; Projectmanagementmethoden als PMBOK en PRINCE2 definiëren welke documenten moeten opgeleverd worden in de loop van het traject. Hoe gedetailleerder de methode, hoe meer aandacht voor de methode ten nadele van het project zelf.
  • percentage uitgevoerde activiteiten; Ander gevaar: dat een activiteit is uitgevoerd zegt niets over de kwaliteit. Je vinkt liever geen activiteit af die vervolgens de rest van het project belemmert.
  • bestede budgetten; Ook het gevolg van de inspanningsverbintenissen.
  • aantal geïnstalleerde modules. … die hopelijk getest en OK zijn.

Maar de relevante vragen zijn:

  • werkt het systeem werkelijk? Voila. Is de kwaliteit naar verwachting?
  • gebruiken mensen het? Idem. Of niet helemaal. Een systeem dat niet werkt wordt niet gebruikt (hopelijk; soms wordt een slecht werkend systeem toch doorgeduwd om de kosten te verantwoorden). Als een systeem werkt, maar mensen het niet gebruiken, heb je een ander soort probleem, vermoedelijk een foutieve (of ontbrekende!) probleemanalyse, of digitalisering om de digitalisering.
  • levert het de beloofde maatschappelijke waarde? Hangt samen met werking en acceptatie.
  • zijn de kosten en risico's aanvaardbaar? Kosten en risico's kunnen inderdaad een belangrijk element zijn, vooral in langlopende projecten, ook als de kwaliteit en de acceptatie in orde zijn.

D. De kennis verdwijnt met de betrokkenen.

Projectteams, consultants en leveranciers wisselen. De institutionele kennis over eerdere mislukkingen blijft onvoldoende bewaard. (1) Een organisatie heeft totaal geen greep op de tewerkstelling bij de leverancier. Het komt regelmatig voor dat een goede externe medewerker promoveert binnen zijn organisatie, en dan krijg je meestal een beginneling als vervanger, misschien zelfs een stagiair. Er zijn methoden om kennisverlies te vermijden, vooral gebaseerd op lezen en schrijven, maar die worden nog altijd nauwelijks benut, mogelijk omdat zo weinig mensen nog graag lezen en schrijven. (2) ChatGPT kan wel aardige teksten schrijven, maar als je wat nauwer kijkt scheelt daar toch vanalles aan. AI-chatbots zijn nog steeds niet goed genoeg om kennis te vervangen.

5. De structurele problemen bij de overheid

Bij grote overheidsprojecten komen daar nog enkele specifieke factoren bij.

MechanismeMogelijk gevolg
Politieke termijnenProjecten moeten snel zichtbaar resultaat geven
Versnipperde bevoegdhedenNiemand heeft volledige verantwoordelijkheid
Complexe aanbestedingenMoeilijk bijsturen en wijzigen
Wisselende beleidsprioriteitenProjectdoelen veranderen onderweg
Gebrek aan intern technisch opdrachtgeverschapLeverancier bepaalt in de praktijk mee wat nodig is
Veel stakeholdersBesluitvorming wordt traag en conflictrijk
BudgetlogicaBeschikbaar krediet wordt een doel op zich

Onderzoek naar grootschalige IT-projecten in de publieke sector wijst eveneens op de combinatie van complexiteit, grote aantallen stakeholders en moeilijke relaties als belangrijke verklaringen voor slechte prestaties. Volgens mij even belangrijk: basale fouten en een gebrek aan gezond verstand.

Zie ook (weliswaar achter een betaalmuur; het moet ook niet verbazen dat er minder wordt gelezen naarmate meer achter betaalmuren staat):
– Science Direct: Managing large-scale IS/IT projects in the public sector: Problems and causes leading to poor performance
–
Wiley Online Library: Pessimism, Computer Failure, and Information Systems Development in the Public Sector

6. Mijn diepere verklaring: een systeem dat verkeerde beslissingen beloont

Hoezo "diepere verklaring"? Opletten met dergelijke formuleringen, en 'mijn' en 'ik': die geven je het idee dat er iets menselijks achter dat ding zit. Ik zou de oorzaken uiteindelijk in drie niveaus onderscheiden.

Niveau 1

Individuele psychologie – Optimisme, overmoed, groepsdenken, verliesaversie en de behoefte om gelijk te krijgen. De rare kantjes van de mens; zie de zeven hoofdzonden.

Niveau 2

Organisatorische cultuur (wordt hier 'organisatiecultuur' bedoeld? kan cultuur 'organisatorisch' zijn?) – Slecht nieuws wordt ontmoedigd (zie ook Toxic positivity), verantwoordelijkheid is versnipperd (en aansprakelijkheid wordt omzeild), leveranciers worden onvoldoende (of niet) gecontroleerd en fouten worden niet systematisch verwerkt (m.a.w. er wordt niet geleerd van fouten, al is het maar omdat 'fout' een vies woord is binnen organisaties, laat staan 'basale fout').

Niveau 3

Institutionele structuur – Politieke belangen, aanbestedingsregels, budgetmechanismen en machtsverhoudingen maken het moeilijk om rationeel te beslissen en tijdig te stoppen.

Het samenspel van deze drie niveaus maakt dat individuele fouten niet verdwijnen, maar zich telkens opnieuw reproduceren.

(1) Toch wat overlapping hier. Die 'institutionele structuur' slaat nog steeds op de organisatie, niet op de maatschappij. De genoemde elementen van institutionele structuur horen bij een organisatie, omdat ze niet voor alle organisaties gelijk zijn. (2) Elementen die wel gelijk zijn, zoals de onzalige aandacht voor digitalisering, of het gebruik van inspanningsverbintenissen, of de invloed van nationale of regionale politiek, horen bij de maatschappij. Maar dat niveau ontbreekt dan weer… (3) In feite gaat '1 – Individuele psychologie' over de fouten in de mens, '3 – Institutionele structuur' over de fouten in de organisatie, en '2 – Organisatorische cultuur' over de combinatie van mensen en organisaties.

7. Wat zou dan werkelijk helpen?

Interessante vraag. Niet nog een nieuwe projectmanagementmethode (of de zoveelste technische ontwikkelomgeving of IDE), maar veranderingen in de manier waarop projecten worden geselecteerd, bestuurd en gecontroleerd.

Ik (…) zou vijf maatregelen prioritair stellen:

1. Onafhankelijke haalbaarheidstoets vóór de politieke beslissing. Niet uitgevoerd door de leverancier of de eigen projectorganisatie. Een nieuwe federale dienst? Zou kunnen werken; zie verder.
2. Referentieklasse-ramingen. Kosten en doorlooptijden vergelijken met werkelijk gerealiseerde vergelijkbare projecten, niet uitsluitend met de eigen optimistische planning. Dan moet je die indicatoren van gerealiseerde vergelijkbare projecten wel kunnen krijgen. Vergelijkingen zijn al moeilijk, en betrouwbare indicatoren vereisen een standaard methode voor projectmanagement, dus dit wordt heikel.
3. Gefaseerde financiering. Alleen verder investeren wanneer aantoonbare resultaten en vooraf vastgelegde criteria zijn bereikt. Dat is bijna standaard werkwijze, maar dat helpt blijkbaar niet.
4. Onafhankelijke stop/go-beslissingen. De instantie die het project controleert, mag niet afhankelijk zijn van het succes ervan. Een onafhankelijke haalbaarheidstoets onderweg, dus. Eenmalig vóór de start van een project is dat misschien nog te organiseren (federaal or regionaal voor overheidsprojecten); regelmatig herhalen tijdens de ontwikkeling kan niet op die manier. Misschien is dat iets voor gespecialiseerde bureaus.
5. Institutioneel leren. Een organisatie moet kunnen aantonen welke lessen uit eerdere mislukkingen daadwerkelijk zijn toegepast. Zoals gezegd: degelijk procesbeheer.

Deze maatregelen sluiten aan bij de aanbevelingen uit de literatuur over megaprojecten, waaronder onafhankelijke ramingen, het beperken van belangenconflicten en een modulaire projectopbouw.

8. Terug naar i-Police: waarom is dit zo onthullend?

i-Police is interessant omdat het niet alleen een technisch mislukt project is. :-)

Het illustreert hoe:

  • een politiek en organisatorisch ambitieuze hervorming wordt gekoppeld aan een groot IT-programma; De oerfout.
  • de complexiteit van de bestaande organisatie onvoldoende wordt beheerst; Gebrekkig procesbeheer.
  • externe partijen een belangrijke rol krijgen in de ontwikkeling én de kennis over het systeem; Zie IT-outsourcing: uitbesteding van de ziel.
  • de uitgaven verdergaan terwijl fundamentele problemen niet opgelost zijn; Gebrekkig projectmanagement.
  • een aanzienlijk bedrag wordt besteed zonder het beoogde centrale resultaat. Een gevolg van de rest (foutje van ChatGPT).

Dat is precies waarom de analyse van Schönfeld uit 2012 nog steeds relevant is. De problemen zijn niet primair technologisch van aard, maar problemen van opdrachtgeverschap, organisatie, macht, incentives en professioneel handelen.

Een laatste, misschien ongemakkelijke gedachte

Als een organisatie jarenlang dezelfde fouten maakt, ondanks voldoende kennis over die fouten, dan is het niet langer uitsluitend een kennisprobleem. Da's duidelijk.

Dan moet men zich afvragen of de organisatie wel voldoende prikkels heeft om haar gedrag te veranderen.

Anders gezegd:

Misschien mislukken sommige IT-projecten niet ondanks de bestaande organisatie- en machtsstructuren, maar mede doordat die structuren bepaalde vormen van mislukking toelaten, verbergen of zelfs belonen. En de verschillende betrokkenen maken gebruik van de gaten in het systeem om hun eigen doelstellingen na te streven, en m.i. is dát de grootste factor van mislukkingen, ook al wordt dat zelden vermeld.

Dat is geen bewijs dat elke mislukking bewust wordt veroorzaakt. Hoeft ook niet bewust te zijn; eigen doelstellingen worden doorgaans onbewust, of minstens bedekt nagestreefd. Het is wel een hypothese die veel verder gaat dan de gebruikelijke uitleg over slechte planning of verkeerde technologie. Ik vind nu wel dat die 'hypothese' met mijn opmerkingen erbij een stuk duidelijker wordt… :-)

Een interessante verdere analyse

We zouden dit nog scherper kunnen onderzoeken aan de hand van drie theoretische invalshoeken:

  • Principal-agenttheorie: waarom opdrachtgever, leverancier en belastingbetaler tegengestelde incentives hebben. Incentives = eigen doelstellingen.
  • Systeemdenken: waarom een organisatie fouten blijft reproduceren, zelfs wanneer individuele medewerkers competent zijn. Gebrekkig procesbeheer en slechte communicatie (die dikwijls sterk afhangt van menselijke verhoudingen).
  • Organisatiepsychologie: waarom slecht nieuws, afwijkende meningen en tijdige stopzetting zo moeilijk worden. Verlies-aversie.

Die combinatie verklaart naar mijn mening veel beter waarom de bekende lessen uit 2012 ook in 2025 nog niet voldoende toegepast lijken te zijn. Zou wel eens kunnen.

Terug naar het overzicht


3 – Oorzaken van mislukkingen (2)

Vraag

Beschouw de mislukking van het i-Police project. De risico's van dergelijke grote projecten zijn al lang bekend. Zie o.m. de boekbespreking van Hoe IT-projecten slagen en falen uit 2012. Wat kunnen oorzaken zijn van de veelvuldige mislukkingen? Omdat ChatGPT de vorige keer de opmerking "Analyse mislukt" gaf, stel ik de vraag twee dagen later opnieuw. De neiging van ChatGPT om alle zinnen als afzonderlijke paragrafen weer te geven corrigeer ik deze keer wel. Nu wordt in het antwoord veelvuldiger verwezen naar de boekbespreking. Ik herhaal niet alle commentaren.

Het antwoord (2) van ChatGPT

Uw verwijzing naar het boek "Hoe IT-projecten slagen en falen" uit 2012 raakt volgens mij aan de kern van het probleem: als de risico's al decennialang bekend zijn, waarom blijven organisaties dan dezelfde fouten maken? Dat is een veel interessantere vraag dan alleen waarom i-Police technisch is mislukt. Ik zou het probleem niet uitsluitend zoeken in gebrekkige IT-kennis, verkeerde methodes zoals agile of incompetente individuele projectleiders. Er zijn diepere organisatorische, economische en bestuurlijke mechanismen die ervoor zorgen dat grote IT-projecten systematisch (!) ontsporen.

Mijn hypothese is dat er een soort structurele kloof bestaat tussen:

  • wat nodig is om een IT-project succesvol te realiseren;
  • wat een organisatie politiek, bestuurlijk en financieel beloont.

1. De organisatie beloont vaak het starten van een project, niet het succesvol afronden ervan

Inderdaad. Dit is wellicht de fundamenteelste oorzaak. Oeps? Niets in die zin de vorige keer. Een groot IT-project levert voor verschillende betrokkenen al voordelen op zodra het wordt aangekondigd:

  • De politicus kan een ambitieuze modernisering aankondigen.
  • De topmanager kan een strategisch programma presenteren.
  • De consultant kan een omvangrijke opdracht verwerven.
  • De leverancier kan een langdurig contract binnenhalen.
  • De projectleider krijgt budget, personeel en status.

De uiteindelijke gebruiker krijgt die voordelen pas als het systeem daadwerkelijk werkt.

Hier ontstaat een asymmetrie: de voordelen van het starten zijn onmiddellijk en verdeeld over invloedrijke partijen; de kosten van het mislukken komen later en worden grotendeels door de belastingbetaler en de gebruikers gedragen. Wel een interessante redenering! Dat maakt het mogelijk dat een project rationeel aantrekkelijk is voor de betrokken beslissers, terwijl het maatschappelijk gezien een slechte investering is. OK.

2. Optimisme is niet alleen een menselijke fout, maar kan een systeemkenmerk worden

Bij de start van een project worden doorgaans aannames gemaakt over:

  • de technische haalbaarheid;
  • de beschikbaarheid van personeel;
  • de complexiteit van integraties;
  • de bereidheid van gebruikers om hun werkwijze te veranderen;
  • de ontwikkeltijd en kosten.

Die aannames zijn vaak optimistisch. Ge moogt gerust zijn. Dat heeft uiteraard direct te maken met de wens van de betrokkenen om een beloofde oplossing te realiseren. Tegenstanders van een project zullen eerder pessimistische aannames maken. Vervolgens wordt het project goedgekeurd op basis van dat optimistische beeld. Doorgaans is het de kuddegeest die de tegenstanders de keutel doet intrekken. Zodra er problemen optreden, wordt niet noodzakelijk de oorspronkelijke businesscase herzien. Inderdaad. Men probeert het project alsnog binnen de oorspronkelijke ambities te realiseren. Verlies-aversie.

Dit veroorzaakt een zichzelf versterkend mechanisme: optimistische businesscase > politieke en bestuurlijke goedkeuring > budget en contracten vastgelegd > problemen worden zichtbaar > extra budget en tijd > oorspronkelijke ambities blijven behouden > nieuwe problemen en complexiteit > extra budget en tijd > … (het originele antwoord tekende hier een stroomdiagramma, met een pijl van 'Nieuwe problemen en complexiteit' terug naar 'Extra budget en tijd').

Dit is nauw verwant aan de sunk-cost fallacy: men blijft investeren omdat er al zoveel is geïnvesteerd. Niet alleen nauw verwant… De mythe van de verzonken kosten ligt aan de basis van veel onzinnige beslissingen, naast de angst om een beslissing te nemen.

3. De opdrachtgever heeft vaak onvoldoende kennis en macht

Een IT-project is geen gewone aankoop. De opdrachtgever moet in staat zijn te beoordelen of de leverancier een werkend systeem realiseert. Maar de leverancier beschikt vaak over:

  • meer technische kennis;
  • meer ervaring met vergelijkbare projecten;
  • meer inzicht in de werkelijke ontwikkelinspanningen;
  • een beter zicht op de risico's.

Dit is een klassiek principal-agentprobleem. Ook de vorige keer kwam ChatGPT daarmee op de proppen. Nu wordt datzelfde begrip wel in de zuiverder vorm gebruikt: de agent (de leverancier) heeft de neiging om zijn eigen doelstellingen voorrang te geven op die van de principal (de opdrachtgever). De opdrachtgever (principal) kan niet volledig waarnemen wat de leverancier (agent) doet of hoe goed diens werk werkelijk is. Daarbij komt een subtiel probleem: de leverancier heeft er soms belang bij dat de opdrachtgever afhankelijk blijft van zijn expertise. De boekbespreking die je aanhaalt, wijst terecht op de machtsverhouding tussen opdrachtgever en leverancier, en op het risico dat de ICT-sector zichzelf bedient in plaats van de organisatie waarvoor het systeem bedoeld is (!!!).

4. Slecht nieuws wordt systematisch gefilterd

Misplaatst positivisme; zie ook Toxic positivity. Dit is een mechanisme dat ik bijzonder belangrijk vind.

Stel dat een ontwikkelteam vaststelt dat een fundamentele technische keuze niet werkt. Het team meldt dit aan de projectleider. Die moet het melden aan de stuurgroep. De stuurgroep moet het eventueel melden aan de directie. De directie moet het misschien melden aan de minister. Bij elke stap kan de boodschap worden afgezwakt. De oorspronkelijke boodschap: "de gekozen architectuur werkt niet; we moeten stoppen en opnieuw beginnen" wordt bijvoorbeeld "er zijn enkele technische uitdagingen die bijkomende inspanningen vereisen". Daarmee verandert een mogelijk stopzettingssignaal in een argument voor extra budget. Met wat meer vóórdenken was allicht een betere architectuur gekozen. De agile methode speelt dikwijls een vuile rol.

De boekbespreking benoemt expliciet het ongemak van slecht nieuws brengen, het misplaatst optimisme en het strategisch verkeerd voorstellen van zaken. 'Strategisch': met de bedoeling de eigen doelstellingen niet in gevaar te brengen. Dat geldt voor elk van die tussenstappen in de hiërarchie. En bij elke tussenstap is er een risico dat de informatie wordt vervormd.

5. Grote projecten worden te complex voordat iemand nog overzicht heeft

Vreemde titel?! Semantisch onverantwoord. ChatGPT doet zomaar wat. Een groot IT-project is niet gewoon een groter klein IT-project (huh?). Bij een geïntegreerd systeem moeten vaak tientallen bestaande systemen, organisaties, gegevensmodellen, processen en wettelijke voorschriften op elkaar worden afgestemd. De complexiteit groeit niet lineair. Iedere koppeling tussen onderdelen introduceert mogelijke afhankelijkheden en fouten. Als je twee systemen met elkaar moet laten communiceren heb je één communicatielijn. Met drie systemen heb je er al drie, met vier systemen zijn het er zes, met vijf wordt dat tien enz.; hier en hier nog wat voorbeelden.

Hier speelt een paradox:

  • Men wil één geïntegreerd systeem om versnippering te verminderen.
  • Om dat te bereiken, moeten alle bestaande systemen en processen worden geïntegreerd.
  • Die integratie maakt het project zelf bijzonder complex.
  • De complexiteit vereist meer coördinatie, consultants en management.
  • Die coördinatie introduceert nog meer organisatorische complexiteit.

De boekbespreking benadrukt dit met de problematiek van "machten en eilandjes", versnipperd bestuur en onvoldoende standaardisatie. Een belangrijke praktische les is daarom: probeer niet noodzakelijk alle processen, systemen en organisaties in één beweging te uniformiseren.

6. Men verwart digitalisering met organisatieverbetering

Dit is een onderschatte oorzaak. Een organisatie heeft bijvoorbeeld:

  • inefficiënte processen;
  • onduidelijke bevoegdheden;
  • conflicterende regelgeving; 
  • verschillende interpretaties van dezelfde gegevens. Vlag-en-ladingproblemen!

Dat kon ook allemaal in één rechte zin: "Een organisatie heeft bijvoorbeeld inefficiënte processen, onduidelijke bevoegdheden, conflicterende regelgeving, en verschillende interpretaties van dezelfde gegevens".

Men besluit vervolgens een nieuw IT-systeem te bouwen dat deze problemen moet oplossen. Maar software kan organisatorische tegenstellingen niet zomaar wegwerken. Integendeel: een informatiesysteem legt bestaande tegenstellingen vaak bloot en dwingt gebruikers om ze op te lossen. Als die conflicten niet vooraf worden behandeld, worden ze tijdens het project technische problemen genoemd. De boekbespreking maakt hier een bijzonder scherp punt: informatisering wordt soms gebruikt als oplossing voor problemen die niet primair met IT te maken hebben. Ik denk dat 'soms' een understatement is.

7. De aanbestedings- en contractstructuur kan verkeerd gedrag uitlokken

Een contract met een leverancier moet onzekerheid beheersen. Maar een verkeerd contract kan juist onzekerheid en afhankelijkheid vergroten. Bijvoorbeeld:

  • De overheid schrijft een omvangrijk project uit voordat de behoeften voldoende zijn uitgewerkt.
  • Leveranciers bieden op basis van optimistische aannames.
  • Tijdens de uitvoering blijken de vereisten veel ingewikkelder.
  • De partijen discussiëren over wat contractueel was afgesproken.
  • Meerwerk, wijzigingen en extra consultancy volgen.

Een fixed-price-contract is overigens geen wondermiddel. Bij onvoldoende duidelijke requirements kan de leverancier risico's proberen af te dekken via uitsluitingen, claims of een conflict over scope. Hier herhaal ik even dat inspanningsverbintenissen de leverancier aanmoedigen om risico's te nemen. Een resultaatverbintenis zal hem eerder ertoe aanzetten een betere analyse te maken. Het Deense onderzoek (door Søren Lauesen) naar vijf grote overheids-IT-projecten is hier interessant (er is een volledige en een korte versie): het identificeerde 37 grondoorzaken, waarvan slechts één rechtstreeks met programmeren te maken had. Veel problemen lagen in systeemintegratie, menselijke prestaties, requirements en projectorganisatie. Dat is een sterke aanwijzing dat de gebruikelijke focus op programmeurs en ontwikkelmethoden te beperkt is. Wat o.m. betekent dat ook de agile methode niet zaligmakend is.

8. Organisaties leren onvoldoende van eerdere mislukkingen

Hier zit mogelijk de diepste oorzaak. Na een mislukking volgt vaak:

  • Een audit.
  • Een rapport.
  • Een parlementair debat.
  • Nieuwe richtlijnen.
  • Een nieuwe projectmanagementmethode.

ChatGPT heeft iets tegen volzinnen. Maar de fundamentele prikkels veranderen niet. Een volgende organisatie maakt opnieuw een te optimistische businesscase, begint te vroeg, onderschat de integratieproblemen en houdt het project te lang in stand. De boekbespreking wijst expliciet op het gebrek aan openlijk leren, het onvoldoende toepassen van lessons learned en het feit dat evaluaties vaak pas na de ondergang plaatsvinden. Dat lijkt op een organisatie die na ieder vliegtuigongeval een nieuw handboek schrijft, maar haar operationele prikkels, verantwoordelijkheden en veiligheidsmechanismen niet verandert. Vreemde vergelijking.

9. De kern: een systeem van wederzijds versterkende oorzaken

Ik zou de oorzaken uiteindelijk in drie categorieën onderbrengen.

NiveauDiepere oorzaak
IndividueelOptimisme, confirmation bias, conflictvermijding, carrièrebelangen
OrganisatorischVersnipperde verantwoordelijkheid, gebrekkig opdrachtgeverschap, machtsstrijd, leveranciersafhankelijkheid
InstitutioneelPolitieke kortetermijnambitie, onvoldoende onafhankelijke controle, gebrek aan consequenties, zwakke leercultuur

Het is vooral de interactie tussen deze drie niveaus die problematisch is. Een competente projectleider kan bijvoorbeeld weinig uitrichten als de politieke opdrachtgever onrealistische deadlines oplegt, de stuurgroep geen beslissingen durft nemen en de leverancier meer weet over de werkelijke technische risico's dan de opdrachtgever.

Wat zou dan werkelijk helpen?

Ik denk dat vijf structurele veranderingen belangrijker zijn dan een nieuwe projectmanagementmethode.

1. Een onafhankelijke haalbaarheidstoets vóór goedkeuring

Niet uitgevoerd door de leverancier of de mensen die het project hebben bedacht. De toets moet ook de mogelijkheid onderzoeken om het project niet uit te voeren.

2. Een onafhankelijke opdrachtgever met voldoende expertise

De opdrachtgever moet niet afhankelijk zijn van de leverancier om te beoordelen of het geleverde resultaat voldoet.

3. Gefaseerde financiering met echte stopzettingsmogelijkheden

Niet alleen een formele go/no-go. Een mislukte proef moet daadwerkelijk tot stopzetting of fundamentele herziening kunnen leiden.

4. Een cultuur waarin slecht nieuws wordt beloond

Een projectleider die tijdig meldt dat een project niet haalbaar is, moet als professioneel worden beschouwd, niet als iemand die heeft gefaald. Daar zijn we wel nog ver vandaan. Van projectleiders die melden dat een project niet haalbaar is, bedoel ik.

5. Onafhankelijke evaluaties die openbaar worden gemaakt

En vooral: de grondoorzaken moeten worden onderzocht, niet alleen de vraag wie verantwoordelijk was voor de overschrijding. Dit sluit aan bij het voorstel van Søren Lauesen om mislukte IT-projecten te onderzoeken zoals luchtvaartongevallen: met een grondige oorzaakanalyse en concrete preventiemaatregelen.

Mijn uiteindelijke oordeel

Ik denk dat je verwijzing naar het boek uit 2012 een belangrijke paradox blootlegt (oppassen met paradoxen; dat zijn meestal slechts gebrekkige aspectscheidingen). De kennis om IT-projecten beter te beheersen bestaat al lang. Het probleem is dus niet alleen een tekort aan kennis. Het probleem is dat de organisaties die de kennis nodig hebben, vaak niet de juiste prikkels hebben om ernaar te handelen.

Een project kan voor de belastingbetaler mislukken, maar voor bepaalde betrokkenen toch succesvol zijn:

  • de politicus heeft zijn moderniseringsprogramma aangekondigd;
  • de leverancier heeft een groot contract verworven;
  • de consultant heeft jaren werk gehad;
  • de manager heeft een strategisch programma geleid.

Dat hoeft niet te betekenen dat er sprake is van corruptie of bewuste fraude. Het kan voortkomen uit volkomen normale persoonlijke en organisatorische belangen. Maar juist daarom is het zo hardnekkig.

De vraag die ik bij i-Police dan ook belangrijker vind dan "welke fouten zijn gemaakt?" is: "waarom kon een project met fundamentele problemen jarenlang blijven voortbestaan, terwijl de risico's bekend waren en het geld van de belastingbetaler werd uitgegeven?". Dat is in essentie een vraag over bestuurlijke verantwoordelijkheid, macht, incentives (eigen doelen vanbetrokkenen) en de inrichting van publieke besluitvorming. En precies daar ligt volgens mij de grootste kans om toekomstige IT-mislukkingen te voorkomen.

Bronnen

Terug naar het overzicht


4 – Oorzaken van mislukkingen (3)

Vraag

Beschouw de mislukking van het i-Police project. De risico's van dergelijke grote projecten zijn al lang bekend. Zie o.m. de boekbespreking van Hoe IT-projecten slagen en falen uit 2012. Wat kunnen oorzaken zijn van de veelvuldige mislukkingen? Vergelijking van ChatGPT met Copilot. Ik geef hier en daar commentaar bij het antwoord. Ook Copilot heeft de gewoonte om elke zin als een aparte paragraaf weer te geven; ik normaliseer enigszins.

Het antwoord van Copilot

De mislukking van i-Police is in wezen geen technisch verhaal, maar een klassiek bestuurs- en organisatieverhaal. Dadelijk naar de kern. Wat opvalt, is dat veel van de problemen die het Rekenhof later vaststelde al decennialang beschreven worden in de literatuur over grote IT-projecten. Bij i-Police werden onder meer gebrek aan duidelijke mijlpalen, onvoldoende toezicht, een sterke afhankelijkheid van externe consultants en het vastleggen van grote vervolguitgaven vóór de evaluatie van proefprojecten vastgesteld.

Als je dat vergelijkt met de lessen uit boeken zoals "Hoe IT-projecten slagen en falen", dan zie je een aantal terugkerende oorzaken.

1. Te groot, te ambitieus, te complex

Veel overheidsprojecten proberen in één keer tientallen problemen op te lossen:

  • verouderde systemen vervangen;
  • gegevens centraliseren;
  • processen harmoniseren;
  • nieuwe analysetools invoeren;
  • AI integreren;
  • verschillende organisaties doen samenwerken.

Ook hier weer een verticaal lijstje in plaats van alles achtereen te zetten in één zin. Misschien is dat een Amerikaanse gewoonte. Daardoor ontstaat een project waarvan niemand nog precies kan overzien wat "af" betekent. Bij i-Police wilde men verschillende datasystemen samenbrengen in één platform voor de volledige politieorganisatie. Dat is organisatorisch vaak moeilijker dan technisch.

2. Politieke logica versus projectlogica

Politici denken vaak in legislaturen en aankondigingen. Projecten hebben echter nood aan stapsgewijze validatie, stopmomenten en bijsturing. Een groot project wordt soms politiek "te belangrijk om te mogen mislukken". Daardoor wordt er verder geïnvesteerd, zelfs wanneer waarschuwingssignalen zich opstapelen. Dit fenomeen staat bekend als escalation of commitment: hoe meer al uitgegeven werd, hoe moeilijker het wordt om te stoppen. De mythe van de verzonken kosten.

3. Onduidelijke of veranderende doelstellingen

Een veel voorkomende oorzaak van falen is dat men niet scherp definieert wat het eindresultaat moet zijn (te weinig vóórdenken), hoe succes gemeten wordt, en wanneer het project als geslaagd beschouwd wordt. Het Rekenhof stelde vast dat voor bepaalde "quick wins" geen duidelijke doelstellingen waren vastgelegd. Concentratie op de 'quick wins' of het laaghangend fruit doet vergeten dat je voor het hooghangend fruit een ladder nodig hebt, en dat de boom zelf het risico verhoogt. Quick wins leiden de aandacht af van de echte risico's.

Als succes niet meetbaar is (of niet gemeten wordt), kan een project jarenlang voortduren zonder tastbare resultaten.

4. Gebrek aan interne expertise

Dit is wellicht één van de gevaarlijkste factoren. Doet mij eraan denken dat een AI-chatbot zomaar iets zegt; ChatGPT had een heel andere mening. Wanneer een organisatie onvoldoende eigen architecten, ontwikkelaars en projectleiders heeft, verschuift de feitelijke controle naar externe consultants. Het Rekenhof wees expliciet op een structurele afhankelijkheid van externe consultants. Dat creëert een fundamenteel probleem: de opdrachtgever moet het werk van de leverancier beoordelen, maar beschikt niet meer over voldoende kennis om dat kritisch te doen.

5. Leverancierssturing in plaats van opdrachtgeverssturing

Bij grote contracten kan het gebeuren dat de leverancier de architectuur, de planning, de rapportering en de risicoanalyse mee bepaalt. De overheid wordt dan eerder een klant dan een opdrachtgever. Daardoor verliest ze onderhandelingsmacht en controle.

6. Te weinig werkende tussenresultaten

Succesvolle IT-projecten leveren snel iets bruikbaars op. Bijvoorbeeld eerst een werkende applicatie voor één dienst, daarna uitbreiding naar een regio, vervolgens nationale uitrol. Bij mislukte projecten wordt vaak jarenlang gewerkt aan analyses, architectuurdocumenten en integraties zonder operationeel resultaat. Hola. Dit is onversneden reclame voor de agile methode, die in principe snel iets bruikbaars oplevert, maar ook "geen tijd verspilt" aan een uitgebreide analyse vooraf. Het is maar hoe je het bekijkt, maar een grondige analyse vooraf vermijdt net veel wijzigingen tijdens het traject. Dat agile belooft goed om te gaan met die wijzigingen is een rad voor de ogen van de opdrachtgever; agile gaat immers met alles soepel om (bv. agile teams schrappen autonoom wat niet in hun kader past), maar dat is niet per se goed voor het eindresultaat. Minister Quintin stelde uiteindelijk vast dat er na jaren "geen tastbare resultaten" waren. Foute paragraaf van Copilot.

7. Het "licentieprobleem"

Opvallend bij i-Police zijn de miljoenen euro's aan softwarelicenties die uiteindelijk onbruikbaar bleken. Volgens het Rekenhof werd ongeveer 21,6 miljoen euro aan licenties nutteloos. Dit wijst vaak op een klassieke fout: eerst technologie kopen, daarna pas uitzoeken hoe ze gebruikt zal worden. Ideaal gebeurt het omgekeerd. Lijkt mij niet te kloppen. (1) Als er licenties verkocht worden, is dat voor een bepaalde periode, hoogstens een jaar zou ik denken. (2) Je betaalt geen licenties voor iets dat er nog niet is. (1+2) Ik zie dus niet hoe 21.6 miljoen euro aan licenties plots nutteloos worden. Ofwel hebben ze nooit gediend, ofwel heeft de leverancier toegang tot werkende modules geblokkeerd.

8. Te weinig mogelijkheid om te stoppen

Een gezond project heeft meerdere "exit points". Na elke fase moet men kunnen zeggen: doorgaan, heroriënteren, of stoppen. Grote raamcontracten van honderden miljoenen euro creëren vaak een politieke en administratieve druk om verder te doen, ook wanneer de businesscase afbrokkelt.

Wat is volgens mij de diepste oorzaak? Diepste oorzaak? Gevaarlijkste factor? Wat is wat? Niet software, niet consultants en zelfs niet de overheid op zich. De diepste oorzaak is meestal de overtuiging dat een zeer complexe organisatieverandering kan worden aangekocht als een IT-product (voila). In werkelijkheid zijn zulke projecten voor 80 à 90% veranderingsmanagement:

  • processen aanpassen;
  • bevoegdheden herverdelen;
  • gegevensstandaarden afspreken;
  • medewerkers meekrijgen;
  • governance organiseren.

Meer dan terecht. Dat is ook een belangrijk punt in het boek van Schönfeld. De software volgt daarna pas. Dat is precies waarom veel deskundigen tegenwoordig pleiten voor een benadering met kleine, modulaire projecten. Opvallend is dat de federale overheid na het stopzetten van i-Police expliciet aangaf te willen overschakelen naar kleinschaligere en modulaire initiatieven. Wat heeft dat er nu mee te maken? Het werken met kleine, modulaire projecten is één ding; veranderingsmanagement is iets heel anders. Gebrekkige aspectscheiding. Toch weer een mooi voorbeeld van hoe een chatbot onzin kan schrijven zonder dat het opvalt.

De ironie is dus dat de voornaamste lessen uit de mislukking van i-Police al in de jaren 1970, 1980 en 1990 beschreven werden en ook in de literatuur van 2012 terug te vinden zijn: hou projecten klein, lever snel zichtbare resultaten op, behoud interne expertise en zorg dat je op elk moment kunt stoppen zonder een ramp te veroorzaken.

Dan vond ik de analyse van ChatGPT toch beter.

Terug naar het overzicht


5 – Onderlinge inhoudelijke vergelijking

Inhoud

ChatGPT (1)

1. De fundamentele paradox: falen is niet voor iedereen falen
2. Waarom worden projecten gestart waarvan de haalbaarheid onzeker is?
3. Waarom worden projecten niet tijdig stopgezet?
4. Waarom leren organisaties zo weinig van eerdere mislukkingen?
5. De structurele problemen bij de overheid
6. Mijn diepere verklaring: een systeem dat verkeerde beslissingen beloont
7. Wat zou dan werkelijk helpen?
– 1. Haalbaarheidstoets
– 2. Referentieklasse-ramingen
– 3. Gefaseerde financiering
– 4. Onafhankelijke stop/go beslissing
– 5. Institutioneel leren
8. Terug naar i-Police: waarom is dit zo onthullend?

ChatGPT (2)

1. De organisatie beloont vaak het starten van een project, niet het succesvol afronden ervan
2. Optimisme is niet alleen een menselijke fout, maar kan een systeemkenmerk worden
3. De opdrachtgever heeft vaak onvoldoende kennis en macht
4. Slecht nieuws wordt systematisch gefilterd
5. Grote projecten worden te complex voordat iemand nog overzicht heeft
6. Men verwart digitalisering met organisatieverbetering
7. De aanbestedings- en contractstructuur kan verkeerd gedrag uitlokken
8. Organisaties leren onvoldoende van eerdere mislukkingen
9. De kern: een systeem van wederzijds versterkende oorzaken
Wat zou dan werkelijk helpen?
1. Een onafhankelijke haalbaarheidstoets vóór goedkeuring
2. Een onafhankelijke opdrachtgever met voldoende expertise
3. Gefaseerde financiering met echte stopzettingsmogelijkheden
4. Een cultuur waarin slecht nieuws wordt beloond
5. Onafhankelijke evaluaties die openbaar worden gemaakt
Mijn uiteindelijke oordeel

Copilot

1. Te groot, te ambitieus, te complex
2. Politieke logica versus projectlogica
3. Onduidelijke of veranderende doelstellingen
4. Gebrek aan interne expertise
5. Leverancierssturing in plaats van opdrachtgeverssturing
6. Te weinig werkende tussenresultaten
7. Het "licentieprobleem"
8. Te weinig mogelijkheid om te stoppen

Vergelijking

De drie antwoorden volgden op dezelfde vraag, en zijn toch sterk verschillend. Ik heb geen idee waarom. Zelfs de twee antwoorden van ChatGPT vertonen grote verschillen. Wel opvallend is dat in beide antwoorden van ChatGPT het onderwerp "Wat zou dan werkelijk helpen?" voorkomt, hoewel eerst als aparte sectie tussen de andere, daarna als epiloog. Mooi initiatief, met in beide gevallen vijf onderliggende punten, maar zelfs die zijn deels verschillend. Bizar.

De inhoudstafels vertonen zo weinig overeenkomst dat je moet besluiten dat je op elke nieuwe vraag een eerder toevallig antwoord krijgt, zonder enige verklaring of aanwijzing. Verschillen tussen chatbots zijn begrijpelijk, maar voor dezelfde vraag bij dezelfde chatbot krijg je blijkbaar twee dagen later een heel ander antwoord.

Bij ChatGPT zag ik al enkele keren een opmerking "Analyse mislukt". Volgens ChatGPT zelf betekent dit doorgaans dat ChatGPT een interne verwerkingsstap niet succesvol heeft kunnen uitvoeren (daar dan toch geen ik-vorm…). Dat kan verschillende oorzaken hebben:
– Technische fout: een interne verwerking is onverwacht onderbroken.
– Timeout: de verwerking duurde te lang.
– Probleem met data-analyse: bijvoorbeeld wanneer een berekening, Python-code of bestandsverwerking niet correct kon worden uitgevoerd.
– Tijdelijke serverproblemen: een bepaalde functie was tijdelijk niet beschikbaar.

Niettemin krijg je in zo'n geval een antwoord dat volledig lijkt, bv. omdat er een begin, midden en einde te zien is. Je krijgt in ieder geval een antwoord, ook als er onderweg iets is misgegaan, bv. een "analyse mislukt". Zie ook Gen-AI produceert onzin (4), meer bepaald de epiloog. Met andere woorden: je hebt geen idee van de betrouwbaarheid van een antwoord. Het is niet eens zeker of je wel een melding "analyse mislukt" krijgt als er iets is misgegaan. Dit fenomeen zou het grote verschil tussen het eerste en het tweede antwoord van ChatGPT kunnen verklaren. ChatGTP zelf: "Betekent dit dat het antwoord fout is? Niet noodzakelijk (ja, zeg). Het kan betekenen dat de analyse niet werd voltooid, maar soms is een antwoord al gedeeltelijk gegenereerd (en een gedeeltelijk antwoord is ook goed?). In dat geval is het verstandig de volledigheid ervan te controleren". En hoe zou dat moeten gebeuren? Als je geen idee hebt dat er iets is misgegaan, en zelfs niet weet wat er kan misgaan, dan kan je ook niet beoordelen of een antwoord volledig is. Ik concludeer dat er veel toeval zit in de antwoorden van ChatGPT.

Terug naar het overzicht


6 – Haalbaarheidstoets

Bij de oplossingen die volgens ChatGPT "wel kunnen helpen" wordt een haalbaarheidstoets genoemd, uit te voeren door een onafhankelijke partij. Voor meer inzicht ga ik toch nog eens, maar voorzichtig, te rade bij ChatGPT.

De vraag

Als een onafhankelijke haalbaarheidstoets voor een IT-project logischerwijze niet wordt uitgevoerd door de leverancier of de eigen organisatie, door wie dan wel?

Het antwoord van ChatGPT

Dat is een zeer terechte vraag. Bedankt. Een onafhankelijke haalbaarheidstoets klinkt eenvoudig, maar wie is werkelijk onafhankelijk wanneer de opdrachtgever, de leverancier én de consultant belang hebben bij de goedkeuring van het project?

Mijn antwoord: door een externe partij die gespecialiseerd is in onafhankelijke IT-projectaudits, rechtstreeks rapporteert aan een instantie die niet bij de projectbeslissing betrokken is, en geen financieel of professioneel belang heeft bij de uitvoering ervan.

Maar alleen een externe consultant aanstellen volstaat niet. Ook de onafhankelijkheid van die consultant moet institutioneel worden gewaarborgd.

1. Wie zou zo'n toets concreet kunnen uitvoeren?

Er zijn verschillende mogelijkheden, met elk hun beperkingen.

InstantieSterkteMogelijke beperking
Onafhankelijk IT-auditbureauTechnische expertise, projectervaringKan commercieel afhankelijk zijn van toekomstige opdrachten
Gespecialiseerde universiteit of onderzoeksinstellingWetenschappelijke onafhankelijkheid, kritische analyseNiet altijd voldoende ervaring met complexe implementaties
Nationale auditinstantie, zoals het RekenhofInstitutionele onafhankelijkheid, publieke verantwoordingWetenschappelijke onafhankelijkheid, kritische analyse
Onafhankelijk expertpanelMultidisciplinaire expertiseRisico op belangenconflicten of onvoldoende verantwoordelijkheid
Gespecialiseerde overheidsauditdienstKennis van regelgeving en publieke projectenKan onvoldoende onafhankelijk zijn van de uitvoerende overheid

Geen enkele categorie is automatisch onafhankelijk. Het gaat vooral om de manier waarop ze wordt aangesteld, betaald en gecontroleerd.

2. Wie zou dit in België kunnen organiseren?

Voor Belgische overheidsprojecten zou ik denken aan een model met drie gescheiden functies (als inleiding op het antwoord):

  • De opdrachtgever: de overheidsorganisatie die het project nodig heeft.
  • De onafhankelijke toetsingsinstantie: een orgaan dat de haalbaarheid beoordeelt en een bindend of zwaarwegend advies uitbrengt.
  • De uitvoerende partijen: de leverancier(s), integrator en eventuele consultants.

Vreemde paragraaf vind ik dit. Onder een hoofding "Wie zou dit in België kunnen organiseren" zou ik uitleg verwachten over wie een haalbaarheidstoets zou kunnen organiseren (trouwens: organiseren? uitvoeren?). Dan eerst beginnen met een model met drie gescheiden functies, waarvan de tweede een toetsingsinstantie is, dat wringt. Dat 'model' had eerder moeten komen. De logica mankeert.

Mogelijke institutionele aanknopingspunten zijn (dit is het eigenlijke antwoord):

  • BOSA / Digital Transformation Office: beschikt over expertise inzake digitalisering van de federale overheid, maar is niet automatisch onafhankelijk van de beleidsmatige projectbeslissingen (dus niet ideaal).
  • Het Rekenhof: kan onafhankelijk de besteding van publieke middelen en de werking van overheidsorganisaties onderzoeken. Maar werkt normaal ná de feiten, niet ervóór, dus: Een structurele voorafgaande goedkeuringsrol zou evenwel een expliciete institutionele regeling vereisen.
  • Een afzonderlijke federale IT-projectauditdienst: dit lijkt mij de interessantste oplossing. Ik vind het toch nooit helemaal OK als een chatbot een expliciet standpunt begint in te nemen… Maar de keuze is logisch; immers, zowel bij BOSA als bij het Rekenhof zouden nogal ingrijpende wijzigingen nodig zijn in de organisatie, en dat geeft altijd een risico op mislukken :-)

3. Mijn voorkeur: een onafhankelijke federale IT-projectauditdienst

Ik zou een dergelijke dienst als volgt organiseren.

Onafhankelijke IT-projectauditdienst (eigen mandaat, eigen budget, onafhankelijke rapportering), bestaande uit
– t
echnische experts (architectuur, integratie, security);
– p
rojectexperts (requirements, planning, risico's);
– f
inanciële experts (businesscase, TCO, baten);
– o
rganisatie-experts (processen, governance, gebruikers);
die samen een o
nafhankelijk haalbaarheidsrapport uitbrengen ('GO', 'GO onder voorwaarden', of 'NO GO').
Lijkt mij inderdaad zeer nuttig.

De dienst zou niet zelf projecten uitvoeren, software ontwikkelen of consultants leveren. Dat voorkomt een belangrijk belangenconflict.

4. Maar er is nog een fundamenteler probleem

Zelfs een perfect onafhankelijke toets helpt niet als de opdrachtgever het negatieve advies gewoon naast zich neerlegt. Daarom zou ik een bijkomende regel invoeren (het ding profileert zichzelf als wetgever?):

Een groot IT-project mag niet worden aanbesteed zonder een positief onafhankelijk haalbaarheidsadvies.

Bij een negatief advies kan de bevoegde minister of regering eventueel toch doorgaan, maar dan:

  • moet de afwijking uitdrukkelijk worden gemotiveerd;
  • moet de beslissing publiek verantwoord worden;
  • moet het parlement geïnformeerd worden;
  • moet duidelijk worden vastgelegd wie het risico aanvaardt.

Dat verandert de incentives aanzienlijk. Welke incentives? Wat is een incentive eigenlijk? Wikipedia: "een stimulans, aansporing, prikkel, drijfveer, motief of incentive is een beloning in de vorm van een goed of dienst voor een specifieke prestatie ter motivatie". Maar ik heb nog steeds moeite met de interpretatie van 'incentive' in deze context. Ik vermoed dat wordt bedoeld dat de inschakeling van de politiek bij het negeren van een negatief advies de projectverantwoordelijken moet beletten een negatief advies te negeren. Zit iets in. Immers, zomaar stellen dat de onafhankelijke toets een beslissing vormt, in plaats van een negeerbaar advies, zou de toetsingscommissie veel macht geven en daarmee de onafhankelijkheid van de toets in het gedrang brengen. Toch niet slecht bekeken. Anderzijds, met de werking van chatbots in gedachten, heeft ChatGPT die niet zelf uitgevonden, maar opgediept uit andere bronnen (maar die werden niet vermeld).

ChatGPT breidt zelf nog een vervolg aan dit antwoord met het volgende voorstel:

Een vraag die hier logisch op volgt – Er bestaat overigens een interessante internationale vergelijking: sommige landen hebben een veel strengere controle op grote publieke IT-investeringen dan België. Wat je weliswaar geen vraag kan noemen. Er volgt wel een voorstel: Ik kan bijvoorbeeld onderzoeken hoe het Verenigd Koninkrijk, Denemarken en Nederland grote IT-projecten vooraf toetsen, en welke mechanismen België eventueel zou kunnen overnemen. Dat zou deze discussie van een theoretisch voorstel naar concrete institutionele oplossingen brengen. Nu is het antwoord hierboven ineens een 'theoretische voorstel', maar zo werd het niet gepresenteerd. En de nu voorgestelde vergelijking gaat een 'concrete institutionele oplossing' brengen? Ik ben wel benieuwd, en laat het ding zijn gang gaan. Ik geef hieronder zonder veel commentaar het resultaat, waarbij ook weer enkele mislukte analysen gemeld werden.

Terug naar het overzicht


7 – Controle op publieke IT-investeringen – Vergelijking DK-NL-VK

De vergelijking levert een interessante vaststelling op: Denemarken heeft vrijwel letterlijk het institutionele mechanisme dat we voor België bespraken, terwijl het Verenigd Koninkrijk en Nederland andere vormen van onafhankelijke projectcontrole hebben ontwikkeld.

Het gaat niet alleen om advies achteraf, maar om controle op het ogenblik waarop de overheid nog kan beslissen om niet te investeren.

1. Denemarken: het meest interessante voorbeeld

Sterk voorbeeld voor België. Zie het organisatieschema (weliswaar in het Deens :-). Denemarken beschikt over de Statens It-råd (State IT Council), een gespecialiseerd orgaan voor de risicobeoordeling van grote overheids-IT-projecten.

Hoe werkt het?

  • IT-projecten met een budget van minstens 50 miljoen Deense kronen moeten een gestandaardiseerd projectmodel volgen.
  • IT-aankopen vanaf 70 miljoen kronen vallen eveneens onder de verplichte risicobeoordeling.
  • De projectvoorstellen worden beoordeeld door de IT Council.
  • De beoordeling gebeurt voordat de uitvoeringsfase begint.
  • Er mag geen uitvoeringsgeld worden besteed voordat de risicoanalyse is afgerond en een projectbaseline is vastgelegd.
  • De projecten worden vervolgens periodiek opgevolgd.

De IT Council beschikt over een beoordelingskorps met ervaren projectmanagers uit de overheid en de privésector. De beoordeling omvat onder meer businesscase, projectorganisatie, risico's en haalbaarheid. Nog meer Deense uitleg vind je bij Het IT-projectmodel van de overheid en bij Risicobeoordelings- en adviesproces.

Wat vind ik hier bijzonder sterk?

De controle gebeurt vóór de grote uitgaven, niet pas nadat het project ontspoord is. De overheid moet eerst aantonen dat het project voldoende beheersbaar is. Dat is fundamenteel anders dan een audit achteraf.

2. Nederland: het model dat België het meest rechtstreeks zou kunnen kopiëren

Mijn favoriete institutionele voorbeeld. 

Van Marum belooft verbetering na rapport AcICT – Nederland heeft het Adviescollege ICT-toetsing (AcICT), de opvolger van het Bureau ICT-toetsing (BIT). Dat is bijzonder relevant, omdat de Nederlandse instelling juist is ontstaan na een parlementair onderzoek naar falende overheids-IT-projecten.

Ontstaan

In 2014–2015 onderzocht de tijdelijke parlementaire commissie onder leiding van Ton Elias de problemen met ICT bij de Nederlandse overheid. Ik vraag mij af of het boek Hoe IT-projecten slagen en falen uit 2012 daartoe een aanzet zou geweest zijn? De conclusie was dat er veel misging en dat belastinggeld werd verspild. Iedereen doet maar wat. De commissie stelde een onafhankelijk toetsingsbureau voor. Dat werd het BIT, dat later AcICT werd. Sinds 1 juli 2024 heeft het een permanente wettelijke basis.

Hoe werkt AcICT?

  • ICT-initiatieven met een component van meer dan € 5 miljoen moeten verplicht worden aangemeld.
  • AcICT onderzoekt de risico's en slaagkans van voorgenomen projecten.
  • Het beoordeelt ook of projecten beheersbaar zijn.
  • Het kan aanbevelingen formuleren over de inrichting en uitvoering.
  • Het adviseert rechtstreeks de verantwoordelijke bewindspersoon of het parlement.
  • Het is onafhankelijk gepositioneerd ten opzichte van ministeries, politie en andere betrokken overheidsorganisaties.

Waarom vind ik dit model zo sterk?

Het is niet de leverancier die zegt of zijn project haalbaar is. Het is ook niet de eigen projectdirecteur die zijn eigen businesscase beoordeelt. En het is niet noodzakelijk het Rekenhof dat pas achteraf de uitgaven controleert. Het is een gespecialiseerde, wettelijk verankerde instantie die de kans op succes van de investering zelf onderzoekt.

Officiële informatie:

3. Verenigd Koninkrijk: onafhankelijke reviews en controle op kritieke beslismomenten

Het Verenigd Koninkrijk heeft een ander model. Voor de grootste en risicovolste overheidsprojecten bestaat een systeem van onafhankelijke assurance, gekoppeld aan de centrale begrotingscontrole. De National Infrastructure and Service Transformation Authority (NISTA) organiseert onafhankelijke beoordelingen voor projecten in het Government Major Projects Portfolio. Zie ook Treasury Approvals Process for projects and programmes.

De belangrijkste mechanismen

  • Risk Potential Assessment: bepaalt het risicopotentieel en welke controle nodig is.
  • Integrated Assurance and Approvals Plan: legt vast welke onafhankelijke beoordelingen en goedkeuringsmomenten nodig zijn.
  • Stage Gate Assessment: beoordeelt of een project klaar is om naar de volgende fase te gaan.
  • Project Assessment Review: diepgaand onderzoek naar de belangrijkste risico's.
  • Delivery Confidence Assessment: geeft een beoordeling van het vertrouwen in een succesvolle uitvoering.

Een rode beoordeling betekent dat een project niet klaar is om verder te gaan. Er bestaat bovendien een formeel proces om een rood project te herstellen of opnieuw te beoordelen.

Wat is de sterke kant?

Het Britse model maakt onderscheid tussen:

  • de interne verantwoordelijkheid van het departement;
  • de onafhankelijke beoordeling;
  • de centrale begrotings- en goedkeuringscontrole.

Het project wordt dus niet alleen technisch beoordeeld, maar ook op zijn bestuurlijke en financiële beheersbaarheid.

Officiële informatie: UK Treasury Approvals Process

4. België: de belangrijkste tekortkoming zit in de samenhang van het controlesysteem

België beschikt wel degelijk over digitale expertise en controlemechanismen. Maar het OECD-rapport Digital Government Outlook 2026 signaleert (in de Country note) dat ons kader voor digitale investeringen nog belangrijke tekortkomingen vertoont.

Onder meer:

  • geen gemeenschappelijke methode voor impactevaluatie;
  • geen uniform systeem voor projectmonitoring;
  • onvoldoende gestandaardiseerde modellen om de waarde van digitale investeringen te beoordelen;
  • onvoldoende systematische evaluatie van de kosten en baten na afloop van projecten.

Met andere woorden: op het vlak van projectopvolging staat de overheid nergens. Geen wonder dat ze dan alles aan externe consultants overlaten.

Dat is relevant: een onafhankelijke haalbaarheidstoets is slechts één onderdeel van een goed systeem. Ook tijdens en na het project moet de overheid kunnen controleren of haar investering nog verantwoord is.

5. Welke aanpak zou ik voor België aanbevelen?

Mijn voorstel: een Belgisch AcICT-model

Ik zou België niet noodzakelijk een volledig nieuw orgaan laten uitvinden.

Een mogelijke oplossing:

1. Richt een onafhankelijk federaal adviescollege voor IT-projecten op, naar Nederlands voorbeeld.
2. Veranker de onafhankelijkheid en rapporteringsplicht wettelijk.
3. Maak toetsing verplicht voor grote projecten, bijvoorbeeld vanaf € 5 miljoen, met een zwaardere toets vanaf € 20 miljoen.
4. Laat het college rechtstreeks rapporteren aan de bevoegde minister én het parlement.
5. Verplicht een formeel antwoord op negatieve adviezen.
6. Laat het Rekenhof achteraf controleren of de oorspronkelijke businesscase en de aanbevelingen werden gerespecteerd.

Het bedrag van € 5 miljoen is hierbij een mogelijke beleidskeuze, geen bestaande Belgische wettelijke drempel.

Een bijzonder interessante vaststelling

Nederland heeft het BIT/AcICT niet opgericht omdat men nog een nieuwe projectmanagementmethode nodig had. Het werd opgericht omdat een parlementaire commissie vaststelde dat de overheid onvoldoende in staat was om zelf haar grote IT-projecten kritisch te beoordelen.

En dat is precies de les die ik uit i-Police zou trekken. Een overheid moet niet alleen weten hoe ze IT-projecten uitvoert. Ze moet ook een onafhankelijke capaciteit hebben om te beoordelen:

  • of ze het juiste project wil uitvoeren;
  • of de gekozen oplossing haalbaar is;
  • of de leverancier geloofwaardige resultaten levert;
  • of het project nog verantwoord is;
  • en wanneer ze beter stopt.

Mijn belangrijkste bron

AcICT – ontstaan en werking van het Nederlandse onafhankelijke IT-toetsingsorgaan 

Dit is naar mijn mening het meest concrete institutionele antwoord op de problematiek die je met de verwijzing naar het boek uit 2012 aanhaalt.

Als je wilt, kan ik nog een stap verder gaan en een concreet Belgisch beleidsvoorstel uitwerken: hoe een onafhankelijk IT-toetsingsorgaan wettelijk zou kunnen worden opgericht, welke bevoegdheden het moet krijgen en hoe het een volgend i-Police-project daadwerkelijk zou kunnen tegenhouden. Als je die dingen bezig laat nemen ze heel het land over.

Terug naar het overzicht